Законопроект о мирных собраниях соответствует международным стандартам — Сейтжан Койбаков

Закон о мирных собраниях определяет правовое отношение между государством и обществом. Такое мнение выразил генерал-майор КНБ, член Ассамблеи народа Казахстана Сейтжан Койбаков, передает Jetisy` Media  со ссылкой на МИА «Казинформ».

«Сегодня прошло очередное обсуждение законопроекта о проведении мирных собраний и митингов. Я считаю, что законопроект доработали с учетом мнений. С момента 1995 года уже прошло 25 лет. Сегодня и жизнь другая, и требования другие. Закон претерпел хорошие изменения и соответствует многим международным стандартам. Мы хотим войти в число 30 развитых стран, поэтому, мы должны соответствовать всем международным нормам в данном отношении. Это очень важный и нужный закон, который определяет правовое отношение между государством и обществом. Сейчас обсуждают специалисты, юристы, далее будет рассматривать Парламент», — сказал Сейтжан Койбаков корреспонденту агентства «Казинформ»в рамках обсуждения законопроекта. По его словам, один из главных вопросов законопроекта заключается в безопасности граждан, которые могут пострадать в результате несанкционированных митингов. Напомним, сегодня в столице состоялось обсуждение законопроекта «О порядке организации и проведения мирных собраний, митингов, шествий, пикетов и демонстраций в РК» с участием министра информации и общественного развития и общественности.

Талғар-ақпарат

Касым-Жомарт Токаев: Все национальности, проживающие в Казахстане, по сути являются единой нацией

  Эксклюзивное интервью президента Республики Казахстан К.К.Токаева информационно-аналитическому порталу informburo.kz, — передает Jetisy` Media со ссылкой на informburo.kz.

    – Уважаемый Касым-Жомарт Кемелевич, благодарим Вас за то, что нашли возможность ответить на несколько актуальных вопросов.

– Я всегда внимательно наблюдаю за тем, что происходит в информационном пространстве. Вижу, что в последнее время у многих казахстанцев возникают вопросы, которые активно обсуждаются в публичном поле, в частности в социальных сетях.

Поэтому счёл нужным принять ваше приглашение и объяснить свою позицию по интересующим общественность вопросам.

    – Массовые столкновения на межнациональной почве в Кордайском районе Жамбылской области потрясли наше общество. Что намерено предпринять государство, чтобы не допустить повторения подобных трагических событий?

– Завтра, 1 марта, я выезжаю с рабочей поездкой в Жамбылскую область. Планирую встретиться с жителями сёл в Кордайском районе, где проживают казахи и дунгане.

Очевидно, что мы должны переосмыслить наши подходы к вопросу межнациональных, межэтнических отношений.

Казахстан был и будет территорией дружбы и согласия. Наш девиз: единство в многообразии.

Все национальности, этнические группы, проживающие здесь, по сути являются единой нацией. За рубежом нас знают, как казахов, поскольку в названии нашего государства звучит именно это слово.

Разумеется, не может быть и речи о покушении на самобытность каждого этноса, постоянно проживающего в Казахстане. Все они имеют и будут иметь право на изучение и применение своих языков, развитие культур, соблюдение обычаев.

В то же время ускоренное развитие должен получить казахский язык, которому в будущем суждено стать по-настоящему языком межнационального общения.

Я отнюдь не умаляю историческое значение русского языка, открывшего нам путь к знаниям в мировой науке и культуре. Жители Казахстана должны знать его на высоком уровне. Нам это только на пользу.

   – Граждан Казахстана, как и всех стран мира, сегодня крайне беспокоит угроза распространения нового коронавируса. Что предпринимает государство, чтобы защитить здоровье граждан?

– Мы стараемся держать ситуацию на контроле.

Полностью гарантировать защиту от проникновения вируса, к сожалению, никто не может, включая развитые государства. Но своевременные меры пока дают положительные результаты. По состоянию на сегодняшний день случаев заражения в Казахстане не зафиксировано.

Правительству поручено принять самые решительные, исчерпывающие меры для защиты здоровья наших граждан. Но без перебора и паники.

Коронавирус распространяется по миру с огромной скоростью и в угрожающих масштабах. Это нужно учитывать.

Если такая тенденция останется в силе, придётся переносить или отменять мероприятия с участием большого количества людей, в том числе международные форумы.

История показывает, что эпидемии «опасаются» энергичных действий властей и граждан. В Средние века чума отступала от городов, где люди восставали против неё, а ведь тогда не было надлежащих лекарств.

Думаю, человечество с его знаниями и технологиями справится и с этой напастью.

     – Сегодня общественность внимательно изучает проект закона о митингах, представленный на обсуждение. Многие его положения вызывают критику. Какова Ваша позиция по данному вопросу?

– Как я говорил в Послании, мирные собрания являются гарантированным Конституцией правом наших граждан и могут проводиться в отведённых местными властями местах, причём не на окраинах городов.

Естественно, любые попытки, направленные на подрыв конституционного строя, а также проявления насильственного экстремизма будут пресекаться согласно законодательству. Это в интересах абсолютного большинства граждан нашей страны.

В то же время считаю принципиально важным введение только уведомительного порядка проведения мирных собраний.

Конечно, организаторы при этом должны оповещать власти о планируемом количестве участников митинга, что крайне важно для обеспечения их безопасности.

Тем самым и организаторы, и местные власти будут нести обоюдную ответственность за поддержание общественного порядка.

Однако введение ограничений для участников уведомительных мирных собраний в количестве 250 человек, которые содержатся в правительственном законопроекте, полагаю нецелесообразным.

      – Месяц назад на расширенном заседании Правительства Вы дали ряд поручений по решению проблемы регистрации автомашин, ввезённых из стран ЕАЭС. Однако тема по-прежнему не сходит с повестки дня. Каковы дальнейшие шаги государства по решению данного вопроса?

– Согласен, проблема по-прежнему актуальная. Много людей ввезли тем или иным способом большое количество автомобилей из соседних стран.

По моему поручению Генеральная прокуратура дала правовую оценку этой ситуации. Есть претензии к деятельности некоторых государственных структур.

Кроме того, отдельные лица, умышленно нарушая законодательство и обманывая людей, построили на этом незаконный бизнес. По фактам мошеннических действий при ввозе машин из Армении идёт следствие.

Есть вопросы и по взаимодействию с некоторыми нашими партнёрами по ЕАЭС. Мы вместе с ними работаем над тем, чтобы исключить возможность повторения подобных проблем в будущем.

Правительству поручено разработать дополнительные организационные меры по упорядочению эксплуатации ввезённых из Армении автомашин с учётом интересов казахстанских владельцев.

     – Как Вы оцениваете деятельность Национального совета общественного доверия (НСОД)? Будет ли ротация в его составе?

– НСОД показал себя с хорошей стороны как совет, способный генерировать полезные предложения по реформированию нашей государственной системы. В законодательный процесс запущен первый пакет политических реформ, немало делается и в экономической сфере.

До конца года при участии НСОД будет подготовлен следующий пакет реформ. Идёт напряжённая работа с вовлечением и госслужащих.

В совет хотят прийти новые люди, желающие внести свой вклад в строительство нашего государства. Это известные юристы, гражданские активисты. Поэтому в скором времени будет объявлена ротация, которую я ранее анонсировал.

     – В последние дни в стране и за рубежом активно обсуждается смерть в следственном изоляторе активиста Дулата Агадила. В столице прошёл митинг протеста. Многие люди сомневаются в официальной версии причин случившегося, говорят о смерти от возможных пыток. Как Вы можете прокомментировать эту ситуацию?

– Учитывая большой общественный резонанс, я внимательно ознакомился с этим делом. С уверенностью могу утверждать, что, к сожалению, активист Агадил скончался в результате сердечной недостаточности. Утверждать обратное – значит пойти против правды.

Кем бы ни был покойный, каких бы взглядов ни придерживался, он прежде всего человек. Человеческая жизнь уникальна и бесценна.

Все мы подчиняемся воле Всевышнего. Иманды болсын.

     – Что Вы можете сказать по ситуации с Мухтаром Джакишевым?

– Данный вопрос находится исключительно в компетенции суда.

Мне, конечно, известно, что Джакишев неоднократно обращался с просьбой об условно-досрочном освобождении по состоянию здоровья.

3 марта состоится заседание суда первой инстанции. Давайте дождёмся его решения, которое, я уверен, будет справедливым.

Талғар-ақпарат

Маулен Ашимбаев: Многоэтничность — наше преимущество

Нужны самые серьезные изменения в государственной политике в сфере межэтнических отношений. Об этом заявил первый заместитель руководителя Администрации Президента РК Маулен Ашимбаев, передает Jetisy` Media со ссылкой на МИА «Казинформ».

«Многоэтничность нашей страны — наше преимущество и стратегический ресурс, работающий на развитие страны. Это ни в коей мере не наша слабость, это именно возможность, которую до сих пор максимально мы не можем использовать. Поэтому государство, государственные органы, Администрация Президента будут поддерживать развитие всех этнических групп, которые проживают в Казахстане, решать те или иные вопросы, которые у них имеются», — сказал Маулен Ашимбаев в ходе круглого стола по вопросам этнополитики, проходящего в столице. По его словам, данные меры будут прорабатываться в рамках общей государственной политики. «Ни у кого не должно быть сомнений, что многоэтничность нашей страны является нашим важным ресурсом, который мы должны беречь и правильно использовать. Считаем, что большие перспективы имеет концептуальная идея Президента страны Касым-Жомарта Токаева, о том, что со временем казахский язык должен стать языком межэтнического общения в нашей стране. Это очень важный концептуальный тезис. Еще на экспертном уровне мы его не прокачали, не проработали. В то же время практическая реализация идеи о том, что казахский язык должен стать языком межэтнического общения, может заложить основу для новой парадигмы межэтнических взаимоотношений в нашей стране», — отметил М. Ашимбаев.

«Видимо, нужны не просто косметические, но самые серьезные изменения в государственной политике в сфере межэтнических отношений, нужна ревизия деятельности государственных органов, ревизия деятельности общественных институтов, которые работают в этой сфере. По итогам анализа и ревизии в предстоящий период нужно выстраивать по-новому государственную политику в сфере межэтнических взаимоотношений», — добавил первый заместитель руководителя Администрации Президента.

Талғар-ақпарат

ТАҒАННЫҢ КӨЗІМЕН ҚОҒАМҒА, ҚОҒАМНЫҢ КӨЗІМЕН ТАҒАНҒА ҚАРАҒЫМ КЕЛЕДІ

Бақыт ТУШАЕВ,
Ғ.Мүсірепов
атындағы Қазақ Мемлекеттік академиялық балалар мен жасөспірімдер театрының актері, «Серпер» сыйлығының иегері:

– Өнер академиясы сияқты үлкен

шығармашылық ордасына оқуға түсу оңай емес. Өнер жолына кімнің ықпалымен келдіңіз?

– Мен Алматы облысы, бұрынғы Шелек, қазіргі Еңбекшіқазақ ауданы, Жаңа шаруа ауылында дүниеге келгенмін. Біздің балалық шақ – Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы елең-алаң кезеңге тура келді. Бұрынғы экономика тұралап, нарық енген жылдар. Ауылда жарық бірде бар, бірде жоқ. Елде жұмыссыздық белең алып, қиыншылық көбейген шақ. Бірде тоқ, бірде аш ауыл жұртының мәдени өмірі де жұтаң: бұрынғы клуб жабылып, мәдениет үйірмелері тарап, кино көрудің өзі арманға айналған. Жарық берілген үш-төрт сағатта теледидардан көретіндері «Тамаша» әзіл- сықақ театры. Соны халық медет тұтып, күні бойы әңгіме етеді. Мектепте мұғалімдерде бор жоқ, өздері сатып алады да, сол борын шыттарына орап, басқалар сұрамасын деп тығып жүреді. Бір күні мектепке жаңа келген жас мұғалімдер мен өнерге жақын оқушылар бірігіп, ақылдаса келіп «Ауыл тамашасы» атты топ құрдық. Ол кезде менің 7-8 сыныпта оқитын кезім. Сол топта белсенді болып, шағын рөлдерді ойнайтынмын. Мектепте қойған әзіл-сықақ кешімізге жұрт ағылып келетін болды. Көрерменіміз мол, сұранысымыз көп болған соң қойылымдарымызды ақылы етейік деп шештік. «Ауылымыздың талантты жастарынан құралған «Ауыл тамашасы» атты әзіл-сықақ театрының кешкі концертіне келіңіздер!» деп ауылдың ыңғайлы жерлеріне «афишалар» жапсырып, жарнама жасадық. Бағасы – 10 теңге. Ел көп келді. Ол кезде көпшілік жұрттың орташа айлығы 1000 теңгедей болатын. Біздің табысымыз 2-3 мыңды құрады. Алғашқы табысымызға Шелектің базарына барып, бор сатып алып, мұғалімдерге тараттық. Ұстаздарымыз мәз. Содан не керек, жақын ауылдарға «гастрольдерге» шыға бастадық. Шағын залдар көрермендерге толды. Ауылдағылар:

«Сен нағыз әртіссің, әртістікке тапсырып, Құдайберген Сұлтанбаевтай актер бол!» деп бата-тілек айтатын. Актер кім десе, біз үшін «Тамашадағылар» ғана болып елестейтін. Мектептің атынан аудандық, облыстық байқауларға қатысып, жүлделі орындар алдым.

– Сол күндерді сағынасыз ба?

– Ақын-жазушылар шығармаларында қызықты да бақытты балалық шағын жиі айтады. Шыны керек, мен балалық шағымды соншалықты сағынған емеспін. Сол күндер қайтып келмесе екен деймін. Шелек өңірі түгелдей темекі егетін. Жаз бойы атыз басында, темекінің маңында уақытымыз өтетін. Темекі екпеген отбасының жағдайы мүшкіл болатын. Өйткені ол негізгі табыс көзі болатын. Біз сонда каникул болмаса екен, мектеп демалмаса екен деп тілеуші едік. Ондай балалықты қалай сағынасың?!

– Мектеп бітіргеннен кейін бірден оқуға түсіп кеттіңіз бе?

– Менің Өнер академиясына түсуім ұзаққа созылды. Мектеп бітірген жылы қалаға келіп, оқуға тапсыруға отбасылық жағдайымыз жар бермеді. Қаражат болмады. Екінші жылы «бойың толмайды» деп қабылдамады. Үшінші жылы қатты ауырып, өнер түгілі жан қайғы болды. Ұзақ сырқаттан әрең айығып, аман қалдым. Тек төртінші жыл дегенде Темірбек Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясының «Эстрада миниатюра театрының» актері мамандығына оқуға түстім. Алғашқы ұстазымыз Жанат Ысқақовтың тобына қабылдандым. Бізді Жанат ағайымыз пен атақты Лидия Кәденова екеуі таңдап алды. Лидия апайымызды бір көру арманымыз еді ғой… Жанат ағамыз өмірден ерте өтті де, екінші курстан бастап Құдайберген Сұлтанбаев ағамыз қарамағына алды. Сол кісінің тобынан түлеп ұштық.

«Тамашаның тарланы –Құдайберген ағаларыңдай бол» деп тілек айтқан ауылдастарымның айтқаны келді.

– Сіздердің буын ерте танылды.

Бір топ группалас қыз-жігіттер театрға топтарыңызбен келдіңіздер.

Алдарыңыздағы бірнеше буынға қарағанда осы толқынның тегеуріні қатты болды. Мұның сыры неде деп ойлайсыз?

– Шындығында, бұл шақ еліміз экономикасын тіктеп, руханиятқа көңіл бөліне бастаған кез еді. Кино саласы қайта жанданып, театрлар қайта түлей бастаған уақыттарда өнер адамдары да сұранысқа ие бола бастады. Алдыңғы буынға қарағанда біздің жас буын телеарна бағдарламаларына, киноға түсуге жиі шақырту ала бастады. Мәдени өмірде сілкініс болды. Тобымызбен театрға кіруіміздің де театрға, өнерге көңіл бөлу басталған кезбен сәйкес келді. Әрине, тәлім алған ұстаздарымыздың берген білімі, төккен тері де бізге пайдасын тигізбей қойған жоқ.

– Театр актерлерінің құрамына ену бар да, сол ортадан ойып орын алу бар. Бұл ретте Бақыт Тушаевтың жолы болған секілді: негізгі рөлдерге тез ие болған

актерлердің бірісіз. Алғашқы рөліңіз қандай болды? Сол кездерді жиі еске аласыз ба?

– Біздің театрдың бір артықшылығы – балалар және жасөспірімдер театры болғандықтан, рөл алу, театрға тез бейімделу жағында

мүмкіндік мол. Күндіз балаларға арналған қойылымда ойнасақ, кешке ересектерге арналған спектакльдерде өнер көрсетеміз. Басқа театрлар 10 жылдап күтетін бейнелерді біз бірер жылда сомдауымыз мүмкін. Ең алғаш театрға келе салып, көп күтпей «Тазша бала» қойылымындағы Тазша бала образына ие болдым. Бұл маған берілген үлкен мүмкіндік еді. Жанымды салып ойнадым. Көрермен де, театр актерлері де жылы пікірін жиі айтатын. Көп өтпей Тахауи Ақтановтың «Күшік күйеу» қойылымындағы Бекболатты ойнадым. Бұл театрға жаңа келген жастардың бәріне бұйырмайтын

бақ еді. Осы күнге дейін қаншама рөлдерді сомдадым. Театрда үлкен-кіші деген рөл жоқ. Шағын эпизодтағы кейіпкердің кейде бас кейіпкерден артық әсері болса, ол актердің шеберлігі. Мен қай рөлді алсам да, жеріне жеткізе ойнауға тырысамын. Десе де, алғашқы рөлдерім – Тазша бала мен «Күшік күйеудегі» Бекболат бейнесі маған ыстық.

Осы күні Бекболатты жас актерлер сомдайды. Солардың ойынына қарап отырып, үш-төрт ай репетиция кезіндегі осы спектакльдің барлық қалтарыс-бұлтарысын еске аламын. Ондағы әр қимыл, әр өзгеріс маған таныс. Жастар буыны біз көрсеткен жол бойынша келе жатыр. Олардың Бекболаты біздікінен көп өзгешелігі жоқ Бекболат.

Бір қуанатыным, араға біраз жылдар салып барып, жақында ғана 5 мамыр күні осы рөлімді сахна төріне өзім қайта алып шықтым. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Тарлан» сыйлығының иегері, режиссер Жанат Хаджиев сахналаған спектакльдер апталығының соңғы күнінде

«Күшік күйеу» комедиясын көрермен назарына ұсындық.

Бұл рөлді өзім де сағынып қалыппын. Өзгеше шабытпен ойнап шықтым.

– Көп актерлер Гамлетті немесе Абайды ойнағысы келеді. Сол рөлдер бұйырмады деп өкінгендері де бар. Сізде «осы рөлді сомдасам-ау» дейтін ішкі арман бар ма?

– Гамлет рөлі бұйырмады деп қаншама актерлер өмірден баз кешкені тарихи деректерде өте көп. Абай бола алмағаны үшін қайғы шегіп, уайымы ішіне түсіп кеткен актерлер де бар… Мен өз өмірін белгілі бір образдар үшін өксітетіндер санатынан емеспін. Театрда өзіңе қандай рөл бұйырса да барыңды салып ойнау міндетің. Саған бұйырған әрбір рөл – сенің бақытың.

Оны бағалай білуің керек.

Мен белгілі режиссер Жанат Хаджив сахналаған қойылымдардың 70-80 пайызында негізгі рөлдерді сомдадым. Есімнен кетпейтін, өзіме етене жақын

«Қозы-Көрпеш – Баян сұлудағы» Жантық рөлі. Негізі, мен екі құрамда да болғам жоқ. Бірақ репитициядан қалмай, көрермен болып отырдым. Екі құрамның да ойынын көріп, Жантықтың орнына өзімді қойып, солармен бірге қиялымда сол рөлді сомдап жүрдім. Ақыры, режиссер мені үшінші Жантық етіп бекітті. Екі құрамдағы актерлер жоқ бола қалса, мен шығамын. Сөйтіп

жүріп Жантықпен бірге өзім де бір биікке көтерілдім. Бұл – өте күрделі образ. Жантық – ерте заманның емес, бүгіннің де кейіпкері.

Егер менде мүмкіндік болса, онда «Атау – кередегі» Тағанның рөлін сомдар едім. Таған

– біздің болмысымыз. Ол – қатал қоғамның кесірінен жолы болмаған, дәрменсіздік дертінен жапа шеккен, өзінің білетінін іске жаратуға мүмкіндік таппаған, бөгде мінезді жат ұрпақтың тепкісіне ұшыраған қаншама тағдырдың, керек болса, түркі тілдес талай халықтардың тағдырын айшықтайтын образ. Мұндай күрделі бейнені ашу үшін мықты режиссермен қатар, Тағанды жанымен түсінетін актер керек. Өз басым Оралхан Бөкеевті қазақ әдебиетінің теңдессіз классигі деп білемін. Мүмкін, алдағы уақытта өзім қаржысын шығарсам да,

«Атаукере» қойылымын қайта сахналатып, осы рөлді сомдармын. Қазір жасым да сол Тағанмен қарайлас. Уақыт күтпейді. Бар арманым – Тағанның көзімен қоғамға, қоғамның көзімен Тағанға қарап көру. Содан кейін психологиялық образдарды сомдағым келіп жүр. Өз жандүниемізді ашатын, адам болмысын тереңнен түсіндіретін образдарды сомдағым келеді.

– Арман, мақсаттарыңыздың тезірек орындалуына тілектеспіз.

Сізден сұрағым келіп отырғаны:

қазақ театрының қойылымдарында неге жаңалық аз, өзге ұлт театрлары қоятын эксперименттік қойылымдар неге бізде жоқ? Қырғызстанның «Меккеге қарай ұзақ жолын» мысалға алайық. Оларда сондай қойылымдар баршылық. Бізде театр репертуары тарихи дүниелермен толып тұр, көбінде ескі сарын, драматургиялық та, режиссерлік те ізденіс білінбейді.

– Әрине, бұл көптен бері қойылып жүрген, бізді де толғандыратын сұрақ. Бізді эксперименттік қойылымдар болса да, көрермен көрмей ме деп қорқамын. Бірер қойылым болды да, бірақ көрермені өте аз болды. Біздің көрермен терең дүниелерге бас қатырғысы келмейді, жеңіл, түсінікті дүниелерді ғана көргісі келеді. Олар

ондай күрделі, өзіне беймәлім қойылымға келгенше, «Алдараспан», «Базар жоқ» секілді арзан қойылымдарға әуес. Олардан ақшасын аямайды. Абай – түсінікті әлем бе, елдің бәрі түсінбейді екен деп, Абайдан қашамыз ба?

Өссек – Абаймен өсеміз. Сол секілді көрермен талғамын өсіретін дүниелерге көп көңіл бөлсек деймін. Көрермендер батыс елдері секілді театр мәдениетін толық түсінгенде ғана, біздің театрлар жаңа сатыға көтеріледі.

Екіншіден, театрға да ізденіс керек.

Қаржыландырып отырған мемлекет болған соң, жоғарының тапсырмасы, шеңбері де бар. Одан ұзап шыға алмаймыз. Бірақ мұның бәрі ақталу. Қалайда екі жақтың ортасынан шығар жол іздеу керек. Театр басшылығы қызметінде жүргендер кем дегенде жылына бір эксперименттік, абсурдтық жаңа қойылым қоюына мүмкіндіктері бар ғой деп ойлаймын. Ақталу – қашан да ең оңай тәсіл.

«Арт и шок» театры шағын залда тамаша дүниелер жасап жатыр. Біздің дәстүрлі классикалық театрларға да сондай ізденіс өрісі керек деген пікірмен келісемін.

– Театр мәдениетін қалай көтеруге болады?

– Германияның Штутгарт қаласындағы театрдың кіреберіс залының екі шетінде қолшатырлар толып тұрады. Қойылым аяқталған соң далада жаңбыр жауып

тұрса, көрермендер кез келген қолшатырды алады да, үйлеріне кете береді. Бірақ келер жолы міндетті түрде қолшатырды ала келеді. Міне, театрға құрмет. Бұл – адамның өзін сыйлауы.

Мен театр басшыларына бір ұсыныс айттым. Ол да Еуропа елдерінде бар тәсіл. Мысалы, соғыс туралы қойылым болды делік, бізде көрерменді қазақша

киінген қыздар күтіп алады. Үнемі солай. Өзгермейді. Неге сол қыздар әскери киім киіп, кіреберісте соғыс жылдарында әндер қойылып, керек болса залға сол шақты еске түсіретін суреттер ілініп, қару-жарақтар тізіліп тұрмайды. Бұл – көрерменді алдын ала қойылымға психологиялық дайындау ғой. Осылай жасауға ешкім кедергі болмас деймін. Театр – тірі организм. Ол толысып, заманға сай өзгеріп тұруы тиіс.

– Соңғы кездері телесериалдарға, киноларға жиі түсіп жүрсіз. Театр актері кинода ойнаса, театр сахнасында жүргендей болады деген сынды жиі естиміз. Бұған келісесіз бе?

– Жылына оншақты киноға түсуге шақырады. Соның екі-үшеуіне ғана түсемін. Біріншіден, киносценарийлеріне қараймын. Екіншіден, көбінің төлейтін «гонорары» мардымсыз. Көшеде жүрген әуесқойлармен бірдей ақша төлегісі келеді. Бұл – әділетсіздік. Кәсіби актерлер – киноның жаны. Соны түсіну көп режиссердің қолынан келмейді. Қазір әуесқой, әнші, әзілкештердің көбі режиссер болып кетті ғой… Олар актерлерге театрдағыдай ойнамаңдар деп жатады. Мен оларға: «Неге ойнамаңдар дейсің. Қайта ойнаңдар демейсің бе? Сонда барып олар өзін табады. Еркін ойнауға мүмкіндік бер» деймін. Дәл бүгінгі уақыт – әуесқой актерлер мен режиссерлердің уақыты болып тұр. Олар ақша үшін ойына келгенін істеп жатыр. Мұның басы бәсекелестік тудырады, өнер дамиды дегенге саяр, бірақ соңы немен тынады? Талғам-таразы қайда?.. Оны ойлайтын адам бар ма бізде?

– Әлеуметтік желіде өте белсендісіз. Кейбір өткір мәселелерге пікіріңізді ашық айтып тұрасыз…

Бұл өнер жолыңызда кедергі келтірмей ме?

– Біз осы қоғамның бір бөлшегіміз. Бізді құртса, немқұрайдылық құртады. Қоғамдағы кез келген келеңсіздікке бізде жауапкерміз. Мені біздің халықтың жауапкершіліктен қашатыны алаңдатады. Егер бәрі өз міндетін ойдағыдай орындаса, бізде халық бақытты, әділетсіздік аз болар еді. Мен әділетсіздікке төзбеймін. Бала кезімнен солай алыптасқам. Көре тұра көрмегенсіп, біле тұра білмегенсіп отыру – жат. Мұндай адамдарды қылмыскер санаймын.

– Ой бөлісіп, сұқбаттасқаныңызға рахмет! Шығармашылығыңыз өрлей берсін!


Сұхбаттасқан:
Бақтияр ҚАБАСОВ

«Рухани жаңғыру» ҚазҰАУда болды

Жуырда Қазақ ұлттық аграрлық университетінің Ғылыми кітапханасы залында «Рухани жаңғыру» қоғамдық-саяси, әдеби-мәдени, ғылыми республикалық журналы редакциясымен кездесу өтті. Бұл шара «Рухани жаңғыру» бағдарламасына екі жыл толуына, аталған басылымның жарық көре бастағанына бір жыл толуына орай ұйымдастырылды.

Кездесуді ҚазҰАУ «Рухани жаңғыру» гуманитарлық зерттеулер орталығының жеткешісі, ҚР ҰҒА академигі Ханкелді Әбжанов ашып, жүргізіп отырды.

«Елбасы ұсынып отырған «Рухани жаңғыру» идеясы арқылы қазақ қоғамы тыңнан серпіліс жасауы тиіс. Ол үшін, біз осыған дейін жеткен жетістіктерімізге тоқмейілсімей тарихи жадымызды жаңғырта түсіп, төл тарихымызға жаңаша үңіліп, мемлекеттігімізді айқындай түсуіміз қажет.

Биыл елімізде «Жастар жылы» жарияланды. Қандай қоғамның болмасын басты үміт артары – жастар екені сөзсіз. Өйткені жастар – ел ертеңі, ұлт болашағы. Жастарды рухани құндылықтар арқылы тәрбиелеу маңызды. Осы бағытта «Рухани жаңғыру» басылымының атқарып келе жатқан жұмыстарына оң баға береміз» – деп атап өтті Ханкелді Махмұтұлы.

Кітапханадағы кездесуге «Рухани жаңғыру» журналынан – бас редактор, белгілі журналист Бақтияр Қабас, бас редактордың орынбасары, талантты ақын, журналист Алмат Исәділ,  ақылдастар алқасының мүшесі, философия ғылымдарының докторы Сапар Оспанов қатысып, басылымның бағыт-бағдары туралы айтып, оқырмандар сауалдарына жауап берді.

Журналдың жарыққа шыққан күнінен бастап, оқырмандарға жол тартуына Алматы облысының әкімі Амандық Ғаббасұлы Баталов мырза қолдау көрсетіп келе жатқаны да айтылды.

Кездесуде университеттің оқытушы-ғалымдары, студент жастары мен кітапхана қызметкерлері журналдың мазмұны мен безендірілуіне  қатысты ой-пікірлерін айтып өз ұсыныстарын білдірді.

Басқосу барысында университеттегі «Қазақстан тарихы және Қазақстан халықтары мәдениеті» кафедрасының меңгерушісі Досалы Исахан, кафедраның аға оқытушысы Марат Жұмағұлов, кафедраның қауымдастырылған профессоры Саят Жұман сынды тарихшы ғалымдар «Рухани жаңғыру» журналы арқалаған жүктің жеңіл емес екенін айтып, басылым беттерінде Ұлы Даламыздың әлі де толық ашылмай жатқан тарихи құнды дүниелері туралы зерделі зерттеулерге кеңінен орын берілсе деген тілектерін білдірді.

Журналдың бас редакторы Бақтияр Қабасов мазмұнды да мағыналы кездесу ұйымдастырған университеттің оқытушы-ғалымдарына ризашылығын білдіріп, редакция атынан «Рухани жаңғыру» гуманитарлық зерттеулер орталығының жетекшісі, академик Ханкелді Әбжанов пен «Рухани жаңғыру» журналы бас редакторының орынбасары, ҚазҰАУ Қоғаммен байланыс басқармасының бастығы Алмат Исәділді арнайы «Алғыс хатпен» марапаттады.

Кездесуді қорытындылаған академик Ханкелді Махмұтұлы журналдың ерекше рухани мазмұнға ие екенін атап өтіп, басылым редакциясы мен университет қарым-қатынасы алдағы уақытта да жалғасын таба беретініне сенім білдірді.

Кездесуден кейін қонақтар оқу орнындағы «Рухани жаңғыру» ғимаратында орналасқан «Н.Назарбаев білім және ғылым орталығын» аралап, орталықтағы Елбасы мұражайы, студенттік «Достық» ассамблеясы және Елбасы кітапханасы жұмысымен танысты.

Шараны университеттегі «Рухани жаңғыру» гуманитарлық зерттеулер орталығы мен «Қазақстан тарихы және Қазақстан халықтары мәдениеті» кафедрасы бірлесіп ұйымдастырды.

 

 

Еділ АНЫҚБАЙ –
ҚазҰАУ «Рухани жаңғыру» гуманитарлық
зерттеулер орталығының ғылыми қызметкері

Фото: Мамыржан БОТАБЕКОВ

ӨСКЕМЕНДЕГІ АЛЫП САЯБАҚ

Қай жерге барсам да ел аузынан естіген орындарды көруге асығамын. Осы жолы Шығыс Қазақстан облысының орталығы Өскемен қаласына жол түсті. Алғаш рет келгендіктен болар, қаланы аралауға асықтым. Алдымен талай адамның аузынан естіп, есімді алған Шығыс Қазақстан облыстық сәулет-этнографиялық және табиғи-ландшафты қорық-мұражайына бағыт алдық.

120 гектар аумақты алып жатқан қорық-мұражайын көз алдыңызға елестетіп көріңіздер. Өмірімде бірінші мәрте кезіктірген ең үлкен демалыс орны болды. Толық танысуға бір күн жетпейді. Уақыттың тығыздығына байланысты, өкінішке қарай жылдам шолып шығуға тура келді. 1968 жылы құрылған мұражайда Шығыс Қазақстан облысында тұратын халықтардың 17 елдімекені, әскери кешені, зообақ, ботаникалық саябақ, Шеберлер қалашығы, «Көгілдір көлдер» отбасылық демалыс аймағы, «Жібек жолы» экспозициясынан тұратын энтографиялық кешен кездеседі. 8 гектар алаңдық зообақта сүтқоректі мен құстардың сан алуан түрі бар. Күннің салқындау себебінен құстың барлығы жылы жерге ауысыпты. Тек қасқыр, қоңыр аю, теңбіл бұғы, түйе, елік, марал, жабайы қабан сынды жануарларды байқадық. Мұнда хайуанаттардың сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлерін өсірілуде. Келген қонақтар кішкентай балаларымен аралап жүр. Нағыз отбасымен серуендейтін мекен екен. 14 гектарлық ботаникалық бақта түрлі табиғиклиматтық аймақ флорасы орналасқан. Олар: ислам, жапон мәнеріндегі бақ, террасалы бақ, классикалық музыка аллеясы, көпфункциялық маңызы бар жазғы жабық алаң, кеңестік кезең ескерткіштері аллеясы, Көрмелік кіші павильон, Көрмелік үлкен павильон, сахнасы бар музыкалық аллея. Бақта түрлі табиғиклиматтық флораның өкілдері орналастырылған, оларды жергілікті жағдайда ашық топыраққа жерсіндіру жөнінде тәжірибелер және ғылымизерттеу жұмыстары жүргізілуде. Телімде жылусүйгіш өсімдіктерді өсіруге арналған оранжереялықжылыжайлық шаруашылық, райхан, қызғалдақ, жұлдызгүлдер мен т.б. гүлдерді өсіруге арналған розарий, көшеттер өсіруге арналған тұқымбақ орын тепкен. Этнографиялық кешен қысқа уақытта салынған. Ашылуына Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев арнайы келген болатын. 10 гектар жерді алып жатқан мұражайда ШҚО халықы мен аз санды этнотоптары, халықтық сәулетшілігінің ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың ортасында 16 қонысы және жеке тұрған 3 нысан бар. Қалыпты уақытта олардың ішіне еніп, тіпті, әр ұлттың тұрмыстық құралдарымен де танысуға болады. Қазір ауа райының сууына байланысты жабық тұр. Ал 3 гектарлық әскери кешен 2 павильоннан тұрады. Бірінші павильонда «өмір үшін өлімнен қаймықпағандарға…» атты экспозиция орналасқан, ол Ұлы Отан соғысы жылдары ұрыс алаңдарында соғысқан шығысқазақстандықтар туралы сыр шертеді. Экспозиция Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің қолдауымен ұйымдастырылған. Екінші павильонда «Ауған қасіреті. Кеңес Одағының соңғы соғысы. 1979 – 1989», «Ерлік мектебі: чернобыльшіжоюшылар» экспозициялары орналасқан.

 

Абаттандырылған отбасымен демалу аймағы жаяу жүргіншілер бойында күркелі сәкілер, орындықтар, алаңқайлар мен газондармен қамтылған. «Көгілдір көлдер» жағажайы, Қайық станциясы, балалардың көрме-ойын кешені, «Қозы көрпеш пен Баян сұлу» атты отау құрушыларға арналған кешені бар. 2013 жылы Сол жақ жағалау кешенінің аумағында «Жібек жолы» экспозициясы ашылды. Онда сәулет қолөнер бейнелері: Қазақ жерінің «Хан сарайы», «Керуен сарай», Үндістанның «Раджа сарайы», Орта Азиядан «Өмір сарайы» және Қытай «Император сарайы» бар. «Каравелла» көрме орталғы, лабиринт, сарқырамалар көздің жауын алып, келушілердің назарын бірден өзіне аударады. Сол жақ жағалаудың тағы бір ерекшелігі – шеберлер қалашығы. Қалашық «Қазақстандағы көркемөнер кәсібін жаңғырту және қолөнердің дамуы» бағдарламасы бойынша қорық-мұражайының жанында ашылған.

Демалыс орнының тағы бір ерекшелігі – құнды қорлардың сақтауында. Қор жылына орта есеппен 3000-5000 мұражайлық затпен толығып отырады. Маңызды коллекцияларын мата және ағаш құрайды. Олардың әрқайсысында 5 мыңнан астам зат бар. Киім, кілем, киіз бұйымдары, белбеулердің бірегей топтамасы топтастырылған. Қазақтардың тоқыма өнерінің туындылары басқұр, бау, алаша, қоржын ерекше маңызға ие. Мұражай қорында жүкаяқ, сандық, кебеже, тегене, ожаудың көптеген түрі сақтаулы. Қорықмұражайдың негізін қалаушы Николай Зайцев тарих пәнінің мұғалімі болып жүріп, мектепте этнографиялық мұражай ұйымдастырады. Кейін өлшеусіз еңбектің арқасында осындай алып саябақ бой көтерді.

«Жүз рет естігенше, бір рет көр» демекші, осындай ғажайып саябақты тек көзбен көру керек. Ал арнайы барып қайтсаңыз еш, өкінбейсіз. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» бағдарламалық мақаласында ұлттық дүнетанымды сақтау туралы айтылған. Ал осындай қорықтарда қаншама тарихи туындылар сақтаулы. Ол да «Рухани жаңғыру» бағдарламасына қосылған сүбелі үлес.

Мәулен ӘНЕРБАЙ

ҚОРЖЫНЫМЫЗ «АЛАШ ТУЫ АСТЫНДА» ФИЛЬМІМЕН ТОЛЫҚТЫ

Деректі фильм түсіру – қажырқайрат пен байқампаздықты талап ететін жұмыс. Түсіру тобы, сценарист, режиссер деректі фильмді көрермен көкейіне жеткізу үшін барын салады. Не үшін деректі? Себебі, фильмде жылдар жылнамасы, тарихи шындық, белгілі кейіпкер болуы керек. Киноқоржынымызда дерегі бар, мазмұнды деректі фильмдер аз. Олқылықтың орнын толтыру үшін киногерлер тырысып-ақ жатыр. Жақында «Алаш туы астында» атты ұлт-азаттық Алаш қозғалысы туралы сыр шертетін деректі фильм жарық көрді.

Фильмді түсіру тобы Алаш қайраткерлерінің ізімен Семейдің Алаш қаласы аталған аумағында, Мәскеудегі Кремль, Санкт-Петербургтегі Дума отырыстары өткен Таврия сарайында, Смольныйда, Санкт-Петербург, Қазан университеттерінде, Уфадағы Мемлекеттік Мәжіліс өткен бұрынғы «Сібір» қонақүйінде түсіру жұмыстарын жүргізген.

Түсіру тобының жұмысы жөнінде сценарий авторы Болат Мүсірәлім: «Фильм Ресейдің төрт қаласында түсірілді. Осындай ірі қалаларда түсірілім жұмыстарын жүргізу оңай емес екенін кино саласында жүрген азаматтар жақсы біледі. Кремльде, бұрыңғы Смольныйда, бұрыңғы Дума отырған Таврия сарайында түсірілім жүргізу үшін арнайы аккредитация алу керек. Тіпті рұқсат алу үшін кейде бір жылдай уақыт кетеді екен. Алайда, Қазақстанның Ресейдегі елшісі Иманғали Тасмағамбетов пен елшіліктің баспасөз хатшысы Жанар Колбачаева бізге үлкен қолдау көрсетті. Осы орайда фильмнің түсіру тобы Қазақстанның Ресейдегі елшілігіне алғыс білдіреді», – дейді.

Деректі фильм үш бөлімнен тұрады. Алғашқысы – «Оян, қазақ!». Меңіреу қазақ даласын оятқысы келген алаш азаматтары. Жанын бағумен шерменде болған қазақ қоғамы. Батыстың мәдени ықпалы мен жәдиттік ағымның әлегі. Дума сайлауымен басы қатқан биліктегілер. Қазақы қалыпты жоғалтқысы келмеген жанкештілер. Ұлтын ояту үшін шырылдаған бозторғай-бейнелер. Бірінші бөлімде жоғарыдағы кезең суреттеледі. Оған қоса, қазақ баспасөзінің қарлығаштарын да байқайсыз. Ұлт жанашырларының ерен еңбегі мен «ұлтым» деп соққан жүрек дүрсіліне құлақ түргендей боласыз.

«Жарияланбаған автономия» бөлімі – тарихи шындықпен арпалыс. Алашорда үкіметінің келелі шешімі. Уфадағы мемлекеттік мәжілістің қырсыры. Алаш әсеркерінің жай-күйі. Толассыз сауалдардың жауабын екінші бөлімнен табасыз. Қайраткерлердің тәуелсіздік алу мен автономия құру арасындағы шешімі. Жарияланбаған автономияның Қазақстан тарихындағы алатын орны айтылады. Алаш қозғалысы туралы санаңыздағы сансыз сауалдарға жауап табасыз.

«Қатерлі өткел» деп аталатын үшінші бөлім – кульминация тәрізді. Деректі фильмдегі ұтқан кім? Алты алашты көк күмбездің астында біріктірем деген қайраткерлер ме? Әлде қазақ жеріне иелік еткісі келген солақай саясат па? Жеңіске жеткен – тарих. Бастапқыда Голощекин қырғыны мен Сталиндік репрессияны көргенде қайраткерлер тізе бүкті дерсіз. Бірақ мүлдем олай емес. Олар – Алатаудың ар жағынан шығар бейбіт күннің ажарын күні бұрын көргендер. Елінің ертеңін тарихқа тапсырғандар. Жылдар өткен соң, дарқан далада Мәңгілік елдің шаңырағы көтерілетінін сезгендер. Іштей келер ұрпақтың қамын ойлағандарына, елі үшін барын аямағандарына қуанғандар. Қайраткерлер өтпекші болған «қатерлі өткел» қауіпті болды. Өздері өте алмағанымен, өткелден барша қазақ қоғамын өткізді.

Деректі фильм жөнінде Мәдениет және спорт министрі Арыстанбек Мұхамедиұлы кеңінен тоқталды. Зиялы қауымның қазақ қоғамына сіңірген еңбегінің өлшеусіз екенін алға тартты. – Елбасы Н.Назарбаев өзінің «Тарих толқынында» кітабының «Алаш мұрасы және осы заман» атты тарауында: «XX ғасырдың басында ұлттық бірлікті нығайту идеясын алға тартқан рухани-зерделі игі жақсылар қазақтың ұлттық идеясын жасау міндетін өз мойнына алды. Олар қоғамның түрлі тарабынан шыққандар әрі ең алдымен дәстүрлі дала ақсүйектерінің өкілдері еді. XX ғасырдың басындағы қазақ қоғамында зиялы қауым қалыптасуының ұрпақтар эстафетасы сияқты сипаты болғанын атап айтқан абзал», – деп көрсеткен болатын. Осы орайда Алаш азаматтарының тарихи аз уақытта қазақ халқына сіңірген еңбегінің бағасы өлшеусіз екенін баса айтқым келеді. «Алаш туы астында, күн сөнгенше сөнбейміз!» деп жырлаған Сұлтанмахмұт Торайғыровтай бүгінде алаш ізбасарлары баршылық. Президент Нұрсұлтан Назарбаев Алаш арыстары ұстанған ұлттық идеяны бүгінгі тәуелсіз Қазақстанда ұштастырып, көреген саясатты ұстанып келеді, – деді министр.

Деректі фильм заман көрінісімен бетпе-бет келетінімен қызықты. «Алаш туы астында» бізді Алаш қозғалысы кезеңіне апарды. Ұлт зиялыларының тынымсыз еңбегі мен халықты бүтіндеуге тырысқан күш-жігері қайран қалдырады. Деректі фильмнің мән-маңызы да – осы. Алашордашылардың бозторғайғұмыры – ұрпақ жадында. Олар бейбіт күннің сақшыларының кім екенінен хабардар. Тарихи шындықпен жанасып, ел рухын көтерер деректі фильмдер көбейген сайын, қоғам «қой үстінде бозторғай жұмыртқалаған» бүгінгі күннің қадіріне жетеді.

Айзат ЖОЛДАСОВА

ТАУ КӨТЕРГЕН ТОЛАҒАЙЛАР

Елімізде өтіп жатқан ұлттық мәдени шаралардың қайсы болсын, баяғы қазақ батырларының көзі тірі жұрнағындай тау тұлғалы қыз-жігіттерді көруге болады. Былайғы жұрт оларды көргенде суретке түсіп, әлеуметтік желіде бөлісуге асығады. Бірақ олардың қайдан шыққанын, қайдан келгенін, не істейтінін ешкім білмейді. Тіпті оларды Мүсілім Жұмағалиевтің жетекшілігімен ашылған «Арлан Жете» арттеатрында жұмыс істейтінін екінің бірі біле бермейді. Міне, осы санда толағай жігіттермен танысуды жөн көрдік.

«АРЛАН ЖЕТЕ» АРТ-ТЕАТРЫНЫҢ АШЫЛУЫ

Мүсілім Садықұлының айтуынша, ол сексенінші жылдардың басында Мәскеудегі музейге барған. Сол жерде бір шапан көзіне түскен. Өлшеміне қарап, оны киген адамның бойы 2 метрден кем болмаған деп ойлаған. Астына Қатонқарағайдан әкелінген деп жазылған екен. Сөйтіп, Мүсілім Жұмағалиев көрменің қызығына кіріп кеткен. Көрмеде Тараз, Шымкент, Қарағандыдан әкелінген киімдер болған, өлшемі 65тен кем емес. «Бұл киімді алып адамдар кигені анық еді. Көрмеден терең оймен шығып, сол оймен метроға кіріп кеттім, метро іші тастай қараңғы, бір кезде жарық жарқ етті, айналамда бойы ұзын жігіттер қаптап жүр. Сөйтсем, олар Балтық жағалауының баскетбол командасының жігіттері екен. Бәрі ірі-ірі, ұзынұзын, бізде де осындай ұзын бойлы, батыр тұлғалы жігіттер бар болуы керек, бірақ олар қайда деген сұрақ көкейімде қалып қойды», – дейді ол.

Сөйтіп, «Мәскеуден келген соң өнертанушы ғалым Өлкей Марғұланмен, қоғам қайраткері Өзбекәлі Жәнібековпен кездесіп, кеңестерін тыңдағаным бар. Ұлттық киімдердің суретін көрсетіп, ерекшелігімізді ерінбей-жалықпай түсіндіретін. Ұлттық құндылықтарымыздың нағыз жанашырлары еді. Бертін келе Шерхан Мұртаза, Зейнолла Самашев, Ғалым Доскен ағалардың кеңесіне құлақ түріп жүрдім. Осындай ағалардың ақылы демеу болса керек, 1995 жылы «Арлан Жете» ұлттық салт-дәстүр театрын құрдым» деген ол, бастапқыда «Арлан» мен «Жете» театрлары бөлек болған. Артынан екеуін біріктіріп жіберген. Айтуынша, бұрын театр қойылым ұсынған екен. Кейін қажетті қондырғылардың қымбаттығынан, техникалық мүмкіндіктің болмағаннан қойылым қоюды тоқтатқан. Қазір көбіне үкіметтік шараларға баратын болған. Ал алғаш театр Астананың тұсаукесеріне шыққан екен.

– Қазақтың батыр тұлғалы жігіттерінің ірі екенін көрсету арманым жүзеге асты. Театр құрылған жылы 4 жігіт пен 5 қыз ғана болды. Ал қазір ұжымда 150 адам бар, оның 60-65 – пайызы жігіттер, қалғаны – қыздар. Алғашында ең ұзын жігіттің бойы 1м 90 см болса, қазір Ертай есімді жігіттің бойы – 2м 13см. Театрға келіп жатқан жігіттер әлі де көп. Соларға қарап отырып байқағаным, жыл сайын жігіттердің бойы ұзарып барады екен. Бұл Толағай қай Толағай демеңіздер, олар мен Мәскеуде көрген шапанды киген алыптардың ұрпағы, – деді Мүсілім Садықұлы.

ТЕАТРДЫҢ ТАҒЫ БІР ҚЫРЫ

Мүсілім Жұмағалиев әскерге барғанға дейін жылқы бағып, нағашы апасының қолында өскен. Нағашы жұрты шеберлер әулеті екен. «Біз бүгін көненің көзі деп санап жүрген ұлттық бұйымның барлығы нағашымның үйінде күні кешеге дейін қолданыста болды. Нағашыларымнан жұққан болса керек, бүгінде киім дизайнерімін», – дейді Мүсілім Садықұлы. Т.Жүргенов атындағы өнер академиясында график алық дизайн мамандығы бойынша оқуға түсіп, кейін бірінші курста «Костюм дизайны» мамандығына ауысып кеткен. Үшінші курста Парижде жас сәнгерлер арасындағы көрсетілімге қатысып, топтамасын Пьер Карден, Тедом Лапидус, Вячеслав Зайцев сынды әлемдік деңгейдегі сән мэтрлерінің коллекцияларымен қат ар көрсеткен. Түрлі сән апталықтары мен сән маус ымдарына да қатысқан. Сол кезде белгілі дизайнерлердің жұмысты көшіріп алатынын байқап, өз жолын табуға кіріскен. Онда да жолын ұлттық киіммен бай ланыстырмақшы болған.

– Біз ұсынатын ұлттық киімдер бір-біріне ұқсамайды. Әр киім өзінше бір әлем. Материал сапасы ұстағаннан-ақ сезіледі. Таза былғарыдан тігіп, асыл тастар тағып, күміспен көмкереміз. Бір сөзбен айтқанда, көз жауын алар киімдер тігеміз. Осы деңгейге жету үшін әуелі, ұлттық киімдеріміз туралы деректерді жинадым. Киімдердің ерекшелігін, ол заманда матаны қайдан алғанына дейін әбден зерттедім. Жібек маталарды Кашмир, Үндістан мен Қытайдан алған екен. Ал мен Дубайдан аламын, тері мен былғарыны өз елімізден, аса сапалы теріні Италияға тапсырыс беремін. Мәселен, бөрік тігетін теріні Копенгагеннен аламын. Өкініштісі сол, Қазақстанда сапалы тері өңдейтін зауыт жоқ. Бар зауыттың былғарысы талабыма сай келмейді. Театрымызда тігінші жоқ. Өзім жұмыс істейтін өнер академиясында оқып кеткен шәкірттеріме тапсырамын. Ал сауыттарды соғу, бас киімдерді тігу бауырларымның міндетіне айналған. Біздің әулет төрт ғасырдан бері ұсталық пен шеберлікті кәсіп еткенін айттым ғой. Бауырларымның бірі әскери, бірі – аспаз, енді бірі тағы басқа салада, бірақ олар сауыт та соғады, бөрік те тігеді, ата кәсіп пен ұлттық өнерді тастап кеткен жоқ. Хобби ретінде айналысады. Ал теріні өзім өңдеймін, қазақтың көне тәсілімен айранмен илеймін. Театр үшін тігілген киімдерді санамаған екенмін. Жобамен 300-ге жеткен еді, біразы жоғалды, қолды болды, – деді «Арлан Жете» арт-театрының жетекшісі М.Жұмағалиев.

Майра ӘУЕЗБАЕВА, Назарбаев университетінің студенті:
Бойым – 1м 83 см, жасым – 22-де. Мүсілім ағамен сән апталығында таныстым. Ол кезде 15 жаста едім. Театрда жүргеніме 7 жыл болды. Бұл театрға сіңлім де келді. Ол – 16 жаста. Театрдағы қызжігіттер түрлі мамандық иелері. Мысалы, мен экономист мамандығында оқимын. Болашақта мамандығым бойынша жұмыс істеймін. Біз көбіне мемлекеттік жиындарда, әкімшілік ісшараларда, туристік көрмелерге қатысамыз. Театрдың арқасында әлемнің түкпір-түкпірін араладым. Театр екінші отбасыма айналды десем болады. Мұнда біз бір үйдің баласындаймыз. Бойым ата-анама тартса керек, олар бойшаң кісілер. Ешқандай диета ұстамаймын. Бойыма байланысты ыңғайсыздық туған емес. Тек театр жігіттерінің «Тальго» пойызына әрең сыятыны бар. Қонақүйге барғанда ыңғайлы болу үшін ең үлкен бөлмені сұраймыз. Бойымыз ұзын еді деп, жеке ұшақ жалдаған емеспіз.

Ертай ҚАДЫРОВ, қаржыгер: – «Арлан Жете» арт-театрындағы ең бойы ұзын жігіт екенмін, жасым 24-те. Театрға әр жігіттің келу тарихы әртүрлі. Мысалы, мен театрдың жігіттерімен көшеде таныстым, олар мені көріп қалып, сөзге тартты. Театр туралы айтты. Сосын Мүсілім ағамен танысып, сынақтан өттім. Алматыдағы «Нархозды» бітірдім. Туған жерім – Ақтау, бірақ қазір Алматы қаласында тұрамын. Бойым – нағашы жұртыма тартқан. Ұзын бойды қолдан жасай алмайсыз. Құдайдың бергені, қанда болуы керек деп ойлаймын. Бағыма орай, Алматыдағы автобустардың төбесі биік. Көлікке сыясыз ба деген сауалды жиі қояды. Таксиге сыйып жүрмін. Шетелде жиі боламыз, жақында ғана Барселонаға барып келдік. Алдағы күндері Қытайға барамыз, біраз жігіт Жапонияға барып келді. Барған жерімізде қазақ халқы ірі халық деп таңданып жатады. Қазақ хандығының екінші маусымына шақырды. Сол фильмге түстім. Бірінші маусымына да біздің театрдың жігіттері түскен. Массовкада батырлардың рөлін ойнаймыз. Мамандығым бойынша Алматыда жеке қаржылық ұйымда еңбек етемін. Театрға келгелі көп өнер үйренуге тырысып жатырмын. Дауылпазда ойнаймын.

Дайындаған Халима БҰҚАРҚЫЗЫ

ЖАҢҒЫРУ – ЖАЗУШЫЛАРДЫҢ ЖАН АЗЫҒЫ

Мемлекет басшысының тапсырмасымен «Нұр Отан» партиясы қай кезде де еліміздегі зиялы қауымға, ақын-жазушыларға, мәдениет пен өнер қайраткерлеріне үлкен қолдау көрсетіп келеді. Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасын және одан өрбитін құндылықтарды кеңінен дәріптеу мақсатында «Нұр Отан» партиясы мен Жазушылар одағы арасында өзара ынтымақтастық туралы меморандумға қол қойылды. Осы ретте тұғырлы төрт жоба ұсынылды. Бірінші жоба бойынша әдеби байқау өткізіледі. Байқау нәтижесі бойынша бес номинация белгіленеді. Әр номинацияда үш орыннан, барлығы 15 қатысушы жүлделі болады. Екінші телевизиялық жоба негізінде «Астана» телеарнасынан арнайы телебағдарлама дайындалады. Үшінші жоба әлеуметтік желілер мен интернеттің мүмкіндігін тиімді пайдалануға қатысты жүзеге асады. Заманауи технологиялардың көмегімен YouTube-те арнайы канал ашып, сол арқылы рухани жаңғырудың құндылықтары насихатталады. Төртінші жоба негізінде ақын-жазушылармен кездесулер, түрлі шығармашылық кештер өткізетін арнайы клубтар құрылады.

– Бұл жобалардың барлығы жас ақын-жазушыларға беріліп отырған мол мүмкіндік. Елбасының Жолдаудағы әр ұсынысының стратегиялық маңызы зор. Мәселен, ең төменгі жалақыны 1,5 есеге көбейту – миллиондаған қазақстандықтың тұрмыс деңгейіне оң әсерін тигізетін шара. Сол сияқты денсаулық сақтау мен білім беру саласына бөлінетін қаражат та көбейетін бол ады. Бұл шаралардың бәрі жүйелі түрде еліміздегі әлеуметтік жағдайды одан ары дамытуға тың серпін бер еді. Сол себепті, «Нұр Отан» партиясы Мемлекет басшысының сенімді саяси тірегі ретінде Жолдаудың мәні мен маңызын халыққа кеңінен түсіндіріп, Елбасы ұсыныстарын жүзеге асыруға үлес қосып, осы бағыттағы жұмыстарға жүйелі түрде қоғамдық бақылау жүргізетін болады. Партия бұл жұмыстарды еліміздегі жетекші саяси партиялармен, қоғамдық бірлестіктермен және үкіметтік емес ұйымдармен бірлесе отырып, жүзеге асырмақ. Өйткені мұндай ауқымды жұмысты жұмыла атқарсақ, оның нәтижелі болары сөзсіз. Ел игілігіне бағытталған бұл істен Жазушылар одағы да тыс қалмайды деп сенеміз. Өйткені халыққа ең жақын топтың бірі – қаламгерлер, – деген еді «Нұр Отан» партиясы Төрағасының Бірінші орынбасары Мәулен Әшімбаев.

Мәжіліс депутаты Сауытбек Абдрахманов зиялы қауымның Елбасы Жолдауын xалыққа түсіндірудегі орны туралы оң пікір білдірді. «Ақмола облысындағы кездесулер кезінде жұртшылықтың Елбасы Жолдауына жаңа ша көзқарасы қалыптасқанына тағы да көз жеткізіп, көңіліміз жайлана түсті. Целиноград, Ақкөл, Шортанды аудандарында, А.Мырзаxметов атындағы университетте, облыстық «Арқа ажары» газетінің редакциясында, Ақмола облыстық жастар басқармасына қарасты Жастар ресурстық орталығында өткен кездесулерде сұрақ қоюшылардың дені елдік мәселелерді қозғады. Бұрынғыдай «анау неге жоқ, мынау неге жоқ, олар қашан болады?» деген сияқты бірсарынды әңгіме азайғанын анық байқадым. Бұрын жылдың басты құжатына белгілі дәрежеде тұтынушылық тұрғыдан қараушылық бой көрсете бастағанын байқайтынбыз. Атап айтқанда, Президент Жолдауының жария етілетін мерзімі жақындағанда жұрттың арасында «Биыл Елбасы стратегиялық міндеттерді қалай шешер екен? Қай салаға көмек көрсетер екен? Біздің салаға еңбекақыны өсірер ме екен? Әсірсе, қанша өсірер екен?» деген сияқ һты әңгімелер көбейе беретін. Жолдаудың елдің алдағы өмірінің басты бағыт-бағдарын айқындайтын стратегиялық құжат екенін ескере қоймайтындар қатары бұрын қалың еді десек, мұнымыз артық айтқанға жатпас. Ал кейінгі жылдарда жаңағыдай көзқарастың орнына «Президент келесі жылға қандай басымдықтар белгілер екен? Қоғам дамуының негізгі арналарын қалай айқындар екен? Соның ішінде өзім қызмет ететін салада қандай өзгерістер орын алар екен?» деген байсалды пайым басым түсе бастағаны байқалады. Мұның өзі Елбасы Жолдауын жан-жақты түсіндіруге зиялы қауым өкілдерінің бұрынғыдан белсендірек қатысуының нақты нәтижесі деуге болады. Оның бір себебі – Жолдаудың басынан аяғына дейін адамға қамқорлыққа, отандастарымыздың әл-ауқатын арттырудың, өмірімізді өзгертудің нақты тетіктерін табу талабына тұнып тұрғандығы болса, тағы бір себебі дамуымызды тежеп келе жатқан түйткілдерді ашық көрсетуі, сол қиыншылықтарды еңсерудің жолдарын елмен ақылдаса отырып іздестіруі дер едік. Мысалы, экспорт пен импорттың арасындағы үш еседей алшақтық, көлеңкелі экономиканың ойлы адамды айран-асыр қалдыратындай, тіпті сескендіретіндей көлемі сияқты жайлар ашып айтылып, соларды еңсерудің жолдары нұсқалғаны бәрімізді де қатты үміттендіреді. Міне, мұны да біз қазір кең қанат жая жүргізіліп жатқан руxани жаңғырудың нақты нәтижесі, жақсы жемісі деп білеміз. Сондықтан егер билік халықтың мүддесін ойлайтын шешімдер қабылдап жатса, билік қабылдаған шешімдерден халықтың мүддесіне нақты пайда тиіп жатқан болса, биліктің шешімдерінен халықтың әл-ауқаты жақсарып, нақты нәтиже шығып жатса, «имидж үшін шын жазушы билікке қатыстырылуы тиіс» деген пастулатты өте даулы деп қабылдау керек. Осы тұрғыдан келгенде, «Нұр Отан» партиясы халыққа жақындаудың нақты көрсеткіштерін көрсетіп отыр» деді.

«Ой түбінде жатқан сөз, шер толқытса шығады» дегендей, «Нұр Отан» партиясының жазушыларға жасап жатқан қамқорлығы бірқатар зиялы азаматтардың көкейінен шығыпты.

Мәжіліс депутаты Бекболат Тілеухан «Нұр Отан» партиясы жанында «Мирас» республикалық кеңесі жұмыс істейтінін айта келе, «Бұл – қазақ зиялыларының қатысуымен қоғамдағы өзекті мәселелерді қозғайтын сұхбат алаңы болып отыр. Сондықтан партия мен жазушылар арасындағы ортақ меморандумға қол қою – өте тиімді бастама деп білемін. Себебі, «Рухани жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асыруда жазушылардың қоғамдағы алатын орны ерекше. Жазушы – қазақ қоғамының парасаты мен ой деңгейі. Әр кезде заманаға ой тастайтын да, бұқараға ой қозғайтын да зиялы қауым өкілдері екені сөзсіз. Ақын-жазушы сол қоғамның тамырын басып отырған, жан-дүниесін түсінетін тұлға» деген пікірді алға тартады.

Қазақстан Жазушылар одағы 800-ге тарта қаламгерді біріктіріп отырған қоғамдық ұйым. Біле білгенге, бұл – үлкен күш. Елбасы Жолдауын, «Рухани жаңғыру» бағдарламасын қолдап, қуаттап жатқан қаламгерлер қатары көп.

Жазушылар одағы басқармасының төрағасы Ұлықбек Есдәулет: – Елбасы Жолдауында айтылған руха-ни-әлеуметтік мәселелердің шешімін табуда «Нұр Отан» партиясы мен Жазушылар одағы бірлесе, ынтымақтаса қызмет етеміз деген ойдамын. Жақында ғана қабылданған меморандум биік нәтижелерге қол жеткізеді деген үміттеміз. Шығарма өміршең болуы үшін өмірден алынуы тиіс. Өмірді жеңілдетуге, тұрмысты, әл-ауқатты жақсартуға бағытталған Жолдаудың жылдағы жолдаулардан ерекшелігі де осы болды деп айтар едік. Әлемдік және жергілікті проблемалар бірі жағадан, бірі етектен алып тұрған қазіргі кез еңде халқымыздың әл-ауқатын өсіру, тұрмысын байыту оңай шаруа емес. Жақсы тұрмыс деген не?

Ол – барлық жұрттың жағдайының жақсаруы – яғни, қам-мұңсыз өмір сүріп, ауырмай-сырқамай, алаң- сыз еңбек етіп, бала-шағасын асырап, оқытуы. Ал сол тұрмыс қайтсе жақсарады? Арифметикалық қар апайым сұраққа қарапайым жауап берсек, бұл, әрине, ең алдымен тапқан табысыңа тікелей байланысты болмақ. Нарық кеңірдегінен қысқан теңгеміз қылғынған сайын, азық-түлікпен күнделікті тұтыну тауарларының бағасы шарықтай түсетіні анық. Мұндайда тапқан табысың бойын тіктеп, алып жүрген жалақыңның өзі жербауырлап қалмай, еңсесін көтере білсе – асығыңның алшысынан түскені емей немене? Сондықтан да Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Назарбаевтың жаңа Жолдауының әлқиссасы халық табысының өсуінен басталуында үлкен мән бар. Түбінде әмбеге ортақ еңбек қоғамын құру үшін мемлекет пен халықтың арасы мейлінше жақындап, екеуі тізе қосып, күш біріктіруі қажет. Ол үшін алғашқы қа дам – ең төменгі жалақының мөлшерін алдағы жылдан бір жарым есе, яғни 28 мыңнан 42 мың-ға өсіруден басталғалы отыр. Cондай-ақ, бюджеттік мекемелерде жұмыс істейтін қызметкерлердің еңбекақысы 35%ға өспек. Бұл дегеніміз – бүкіл еліміздегі күнделікті және айлық, жылдық табыстың молаюына тікелей әсер ететіні сөзсіз. Осындайда, төмен жалақы алатын қызметкерлер мен жұмыскерлердің еңбекақыс ын көтеру туралы Елбасы бастамасына алпауыт компаниялар қалай қарайды деген сауал сұранады. Бүгін Елбасының «қолдайды» деген сеніміне «қолдаймыз» деп қосарлана жауап беріп, еңбекақы көтеру мәселесін ертең су аяғы құрдымға жіберіп, соңын сиырқұйымшақтандырып жібермес пе екен деген қауіп басын қылтитады. Сондықтан бұл аса өзекті тапсырманың бұлжытпай, мінсіз орындалуын Үкімет өзі қадағалағаны жөн болар еді.

Сондай-ақ, Жолдауда алдағы жылы «Педагог мәртебесі туралы» заң жобасы әзірленіп, қабылдау туралы тапсырма бергені зор ғанибет болды. Бұл ұстаздар үшін аса зор қуаныш. Айлығы аз, науқандық жұмыстарда әрдайым қолбалаға айналатын мұғалімдердің беделін көтеру, абыройын арттыру еліміздің келешегі үшін керекті, аса маңызды стратегиялық шешім. Биылғы Жолдаудың тағы бір артықшылығы, Елбасы алдағы 2019 жылды «Жастар жылы» деп жариялау туралы өте орынды ұсыныс айтты. Бұл – жастарға арналып арнайы бағдарламалар қабылданып, үлкен қар жылар бөлініп, игілікті істер көзделеді деген сөз. Мұндай «шұға жауатын» шапағаттан шығармашыл жастар да құр қалмайтын шығар. «Мен жастарға сенемін!» деп Мағжан ақын жазғандай, біз өз болашағымызға сенеміз, бірақ, олар біздің сенімімізді ақтауы үшін жан-жақты жағдай туғыза білуіміз керек. Жастардың оқып, маман- дық алуына, лайықты жұмысқа орналасуына, басп ан алы болуына қолайлы жағдай жасау – болашаққа салар нағыз инвестиция осы деп білемін! Қарапайым халық қолд ап отырған Жолдауды қолында билігі мен қаржысы бар, тұтқа мен тізгін ұстаған, бас көтерер, атқамінер азаматтардың қолдағаны қажет. Айтумен емес, ар-ұятп ен! Құр сөзбен ғана емес, нақты іспен! Бұл – сөзден іске көшетін кез келгенін көрсетеді. Осыны талап ету керек», – дейді.

Мемлекеттік сыйлықтың иегері, жазушы Төлен Әбдік «Жолдауды айтқан кезде мадақ жанрынан қашуымыз керек. Халыққа мейлінше түсіндірген дұрыс, бірақ кез келген дүниені айтардан бұрын, оны біліп айтқан жөн. Қазір өмірде не көп – жағымпаз көп. Олар алқалы топта алға түсуге ұмтылады. Өзгелерден көбірек айғайлағысы келеді. Осы жылдың қаңтар айында Елбасы Жолдау жасаған еді. «Арада тоғыз ай өткен кезде тағы бір Жолдау жолданғаны қалай болар екен?» деген ойға кеткенім рас. Шынтуайтына келгенде, екі Жолдаудың да мән-мағынасы бір-бірімен сабақтас, бір-бірімен біте қабысып жатыр. Жыл басындағы Жолдауда «әлем дамуы жаңа инновациялық сатыға көтерілді. Біз де сол инновациялық дамуды бастан кешіруіміз керек» деген ойды көтерсе, енді халықтың әл-ауқатын арттыруымыз қажет деген мәселені айтып отыр. Түсіндіру жұмыстарын өз сөзімізбен, публицистикалық мақалаларымызбен көрсеткеніміз дұрыс. Бірақ көркем шығармадан талап етуге болмайды. Әдебиетке бір-ақ зат керек: Ол – ой еркіндігі. Көркем әдебиетті насихатқа айналдырсақ, одан әдебиет шықпайды» деген ойын ортаға салды.

– Шындығына келгенде, ақын-жазушының өзі бір-бірін оқымайтын жағдайға жеттік. «Менің шығармамды оқыдың ба?» деп сұрасақ, көбі білмеуі де мүмкін. Мен де солай болуым мүмкін. Сөйтіп отырып, «халыққа жетпей жатыр, оқымайды» деп айтамыз. Халық оқитын шығарма бар ма, жоқ па, оның да мәнін айырып отырған жоқпыз. «Нұр Отан» партиясы мен Жазушылар одағы ынтымақтастық меморандумына қол қойды. Егер саяси партиялар шығармашылық қызметті, оның ішінде әдебиет пен өнерді ұлттық идеологияның ерекше бір түрі деп танып, оны қам орлыққа алып, әрі оны халыққа қызмет етуге бағыттайтын болса, оны біз әрқашан да қолдауға дайынбыз. Бүгінгі таңда көркем шығарма халыққа жетпей жатыр деген мәселені көп айтамыз. Жазушылар одағының бір пленумын шығармашы-лық мәселеге арнайық деген ұсыныс айтқан едік. «Бүгінгі әдебиеттің деңгейі қандай?», «Қандай бағытта кетіп барады?», «Артымыздан келе жатқан жас буын қаламгерлердің шығармалары не нәрсені көксейді?» деген дүниелердің басын ашып алмағаннан кейін басқасы бос нәрсе. Жас жазушылардың арасында «әдебиет бізден басталады» деген пікірлер де пайда болыпты. Мұның бәрі қайдан шығып жатыр? Әдебиеттегі толқын арасында байланыс үзіліп қалған ба? Егер үзіліп қалса, оны қалай жалғаймыз? Осындай мәселелерді меморандум арқылы бекіте алар болсақ, онда біздің ұтқанымыз. Жас қаламгерлердің шығармаларын насихаттайтын бағдарлама ашылуы тиіс. Осының бәріне партия бас-көз болатын болса, онда бұл жұмыстардың басы-қасында жүруге дайынбыз, – деп Алдан Смайыл мырза Елбасы мен еліміздегі жетекші партия бастамаларын қызу қолдайтынын жеткізді.

Қазақ қаламгерлері қоғам дамуынан ешқашан сырт қалып көрген емес. Елдің мұңы мен зары, әлеуметтің жағдайы жазушылардың негізгі нысанасы. Ал «Рухани жаңғыру» бағдарламасы шығармашыл жандар-дың жан азығына айналды десек те болады.

Күрмеуі көп күрделі кезеңде елдік, мемлекеттік, ұлттық мәселелерді ашық көтеретін, аталы сөзді айтатын да қаламгерлер қауымы. Осы орайда «Нұр Отан» партиясы ұсынған төрт тұғырлы ұсынысты барынша тиімді пайдалану қажет шаруа.

«Ұйықтаған ойды кім түртпек?» дейді ойшыл Абай. Сондай түртпекті еліміздің жетекші партиясы жасап отыр. Ендігі селт ету мен серпілу – жазушылардың белсенділігіне тікелей байланысты.

Нұртөре ЖҮСІП,

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, публицист.

 

РУХАНИЯТ ОНТОЛОГИЯСЫ

2017 ж. 12 сәуір – адамзат алғашқы рет (1961 ж.) ғарыш есігін ашқан күні, ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев мемлекеттік бағдарнамалық құзіреті бар «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласын жариялады. Бұл күнді қазақ халқының өзінің арғы ата тектерінің рухани ғарышына қарай беттеудің бағыт-жоспарын қолға алған күні деуге болады. Бұл ғарыштың кеңістігі, мүмкін деген кеңістіктердің ішіндегі ең күрделісі адам санасында. Руханият сол кеңістіктегі адамның нағыз адам болуына бағыт беретін Темірқазығы. «Рухани жаңғыру», «руханият коды» деген ұғымдардың тәржімаларын бұған дейін оқырмандарға ұсынған болатынбыз. Ал бұл жұмыстың мақсаты, рухани-темірқазықтың сана кеңістігіндегі тіршілігін мұқият зерделеуге мүмкіндік беретін философиялық теория, – онтология тұрғысынан руханияттың құрылымын талдау.

ХХ ғ. әлем философтары мойындаған, сана болмысын терең ашқан «іргелі онтологияны» неміс философы М.Хайдеггер қалыптастырды. Ол:«нағыз нәрсе» деп сыртқы реалды дүниені емес, соның «бар екенін», «болып тұрғанын» куәландыра алатын болмыс – сана болмысы деді. Бұл болмыстың мүмкіндіктерін үш философиялық теория феноменология, герменевтика жән еэкзистенциализм арқылы түсінуге болады.

Феноменологияны Хайдеггердің ұстазы Э. Гуссерль негіздеген болатын. Ол: әрбір адам белгілі бір нәрсені көргенд  немесе бір мәселе туралы ойланғанда екі бастауға – білген біліміне және өз өмірінің тәжірибесіне – сүйенеді дейді. Осы екеуінің бірлігі оның «ақылының көкжиегі» болып табылады. Кімнің осындай ақыл көкжиегі кең болса, соның ойлау мазмұны да тиянақты, дәлелді болмақ.

Осы ақыл көкжиегі тұрғысынан ХIХ-ХХ ғғ. тоғысындағы орташа қазақты ХХ-ХХI ғғ. тоғысындағы орташа қазақпен салыстырар болсақ, онда олардың білімдерінің де, өмір тәжірибелерінің де айырмашылықтары жер мен көктей екені рас. 1897 ж. Қазақстан аймағындағы санақ бойынш а 8,1% тұрғын сауатты, яғни хат танитындар, яғни 92%-дайы сауатсыз еді. Ал 2009 ж. мемлекеттік санақ бойынша 15 жастан жоғары халықтың тек 4,9%-ы ғана бастауыш білімі болған болса, қалған 95 %-нан астамының ішін де жоғары білімдісі әрбір бесінші (19,8 %) адам, орта арнаулы білімдісі әрбір төртінші (25 %) адам, жалпы орта білімдісі әрбір үшінші (33,5 %) адам болды . Басқаша айтқанд а, ХIХ ғ. аяғындағы қазақтың барлығының дерлік санасы дәстүрлі болмыс ортасында қалыптасқан сана еді. Ал қазіргі кездегі қазақтың барлығы дерлік дүние туралы ойлағанда кемінде орта мектепте өтілген пәндердің мазмұны тұрғысында ойлайды. Ал соңғы жылдары ондай білімге әлемдік деректер жүйе-тораптарынан алынатын еркін деректер қосылуда. Яғни, қазіргі қазақтың сана болмысын «ғылымданған сана» десек қателеспейміз.

Сонан келгенде, ғылымданған сана мен руханияттылыққа табан тірейтін сана болмыстары бір бағытта дамиды деуге болмайды. Олардың айырмашылықтары кейбір маңызды жақтарынан қарама-қарсы пропорционалды деуге болады.

Қайта өрлеу мен Ағартушылық дәуірлерден басталған ғылыми ғұламалық пен рухани тереңдіктің арасын ұзақ зерделеген неміс ойшылы Гете өзінің атақты «Фауст» шығармасында ғалымның ашқан әрбір жаңалығы арқылы Ібіліс образына тән келетін, Мефистофельдің ерекше мақсаты жүзеге асатынын көрсетеді. Мефистофель адам қаншалықты сыртқы дүниенің құпиясына ғылыми тұрғыдан қызығып енетін болса, ол өзінің ішкі дүниесіндегі дін мен руханияттылықты соншалықты ұмыта бастайды. Ол жақсылық дегенді жамандық жасалғаннан соң түсінеді; қайырымдылықты зұлымдықтан тақілет көргенде көксейді; бақыттың дәмін қайғыдан соң сезінеді. Сондықтан білімді болу деген бірден руханияттылыққа әкеледі деу – қате түсінік. Гетенің осы бір философиялық тұжырымдамасының тарихи ақиқаттығын ХХ ғ. кезіндегі ғылыми техниканың негізінде болған екі дүниежүзілік соғыстар көрсетті. Ғылымды қатты дамытқан Батыс Еуропа елдері адамзатты қырып-жоятын қару-жарақ ойлап тапты.

КСРО кезінде ғылым білімге әбден тұрақтаған қазақ халқының екі-үш ұрпағы біз сөз етіп отырған батыстық дүниетанымға сәйкес санада қалыптасты. Оның үстіне сол кездегі большевиктік материализм мен жауынгер атеизм ұлттық сипаттағы руханияттылық деген түсінікті, біріншіден, діни дүниетанымға тән нәрсе деп, екіншіден, оны қазақ халқының өткен, яғни қайтып келмейтін феодалдық қоғамының сенім-нанымдарынан туындаған түсініктер деп құнсыздандырды. Сондықтан, біздің Батыс Еуропа елдеріне тән ғылым мен техниканың негіздерінде қалыптасқан дүниетаным ұлттық руханияттың бастау көздерінен адасып қалды.

– Қазіргі кездегі ғылым дамуына қуат беруші – өндіріс арқылы пайда табу. Сол үшін өндірісті шектен тыс дамыту нәтижесінде адамзат табиғат ресурстарын апатты жағдайларға киліктіруде. Сондықтан қоғамның осындай ешбір руханиятқа жатпайтын сипаттағы дамуын біз «адамзаттың мефистофелиадасы» деп атау керек дейміз. Яғни, қазіргі адамзаттың апатты бағытта даму жолы «келер ұрпақтың қайғылы жағдаяттарға киліктіретін сапары» деп түсінуіміз керек.Осы тұрғыдан біздің Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Рухани жаңғыру» бағдарламасының құндылығы айдан айқын ашылады. Оны қазіргі адамзат санасының кеңістігіндегі мефистофелиадалық тасқынның алдын алуға, руханияттылық тұрғыдан тосқауыл қоюға бағытталған, маңызды бір үлгісін көрсету қозғалысы деп білуіміз керек.

Герменевтика – іргелі онтологияның екінші құрамдас бөлігі. Бұл теорияның мәні ерте замандарда жазылған мәтіннің немесе бірінші айтылымы мақал-мәтелдей немесе өлең жолдарындай өзгерместен қайталанып келе жатқан ең көне сөздердің мән-мағынасын, солардың жазылған немесе айтылған кездердегі адамдардың тіршілік болмыстары тұрғысынан қалай түсінгенін түсіну болып табылады. Сонда сол кездегі адамдардың өмір кеңістігі мен түсініктерінің көкжиегін анықтауға болады.

Герменевтиканың ең дамыған кезеңі орта ғасырлар тұсында христиандық Таураттың, Інжілдің мәтіндерін талқылаумен байланысты дамыды. Антикалық Грекия философтарының шығармаларын латын, араб, батысеуропалық тілдерге аудару кездерінде олардың бастапқы нұсқасын түсіну қиын болған. Сол кездерде Батыс елдерінің көпшілігі әл-Фарабидің берген тәржімалары арқылы ғана түсінгендерін мойындайды. Егер кезінде батыстық ғалымдар Аристотельді бірінші ұстаз десе, әл-Фарабиді екінші ұстаз деп атаған болатын. Бұл атақ оның герменевтиканы терең меңгеріп, асқан тәржімашы болғаны үшін берілген еді. Әл-Фарабидің осы қызметі бүткіл Батыс Еуропа елдерінің Қайта өрл еу кезеңіндегі өте үлкен рухани қозғалысына нық платформа болды. Осындай платформа қазіргі кезде нағыз қазақи руханияттылықты халық фольклорынан, салт-дәстүрлердің, ырым-жоралғылардың, рәміз-рәсімдердің мән-мағыналарын қайта тәржімалап түсіну үшін ауадай керек болып отыр. Қазіргі қазақ халқына заманауи әл-Фараби керек.

Герменевтикалық қабілет барлық гуманитарлық ғылым үшін ескі тарихи деректерді солардың ішінде рухани жаңғыруға қатысты материалды қайта түсіну, соларды келешектің керегіне қалай қолдану жолдары мен әдістерін талдау үшін аса қажет. ХIХ ғ. ғылымдағы герменевтика теориясын В. Дильтей негіздеді.

Дильтейдің ойынша, эмпирикалық деректерге сүйенетін ғылымдар шексіз көп фактілерді келтіре беруі мүмкін. Бірақ олардың астарында жатқан тұтастықты, бірлікті, олардың өзінен емес, соларға қатысты адамның ішкі тәжірибесінен, оның солармен практикалық байланысынан, рухани қатынасынан табуға болады. Өйткені жанның белгілі бір күйі мен сипаты сана тіршілігіне үлкен ықпал етеді. Таным теориясы тұрғысынан осы жағдаятты дұрыс ескеруіміз керек. Эмпирикалық материалдарды талдау мен сипаттау кезіндегі адам жанының психологиялық күйін нақтылау қажет. Бұл таным теориясында маңызды рөл атқарады.Біреулердің басқаларға ықпал ете алуы, даналардың көпшіліктің ойындағысын анық білуі сияқты қабілеттердің барлығы солардың ішкі жана күйінің, психологиялық ерекшелігінің нәтижесі. Алайда, әртүрлі тарихи кезеңдердегі көпшілікке ортақ жан мен рухтың ерекшеліктеріне сол кездердегі әлеуметтік ортаның нормалары, ортақ түсініктері шешуші ықпал етеді. Сол кездегі даналық өз дәуіріне тән ортақ психологиялық күй мен сәйкес келгендігінен туындайды. Ал қазіргі
кезде ондай жағдайлардың көбі өзгерген. Сондықтан герменевтикалық талдау өткен кезеңдердегі жеке адамдар мен әлеуметтік ортадағы психологиялық, жандық және руханилық жағдайларды, қандай мифтер мен діндердің үстемдік еткенін; ал қазіргі кезде олардың көпшілігінің өзгергенін, қазіргі жеке пенделердің көп нәрсені өз дігінше оқып, өздігінше көңіл-күйде болатынын ескеруіміз керек дейді Дильтей.

Адам жанының әртүрлі күйі мен солардың ара байланыстарынан әртүрлі типтегі рухтар туралы ғылымды қалыптастыруға болады. Сонда бұрынғы адамдардың басынан кешкендерін, не түсінгендерін және соларды қалай, қандай сөздермен сипаттағандарын түсіне аламыз. Осыларды анықтау барысында жеке адамның өмірі мен қоғамдық өмірдің ара қатынастарын талдауға мүмкіндік ашылады. Егер белгілі бір типтегі пенденің дүниетанымын, өмір тәжірибесін және тіршілікте әрекет істеуінің басты ұстанымын біріктіре алсақ, онда ондай ойлау үдерісін философиялық ойлау деп бағалауға болады.

Осындай ойлардан әртүрлі ұрпақтардың кезіндегі өмір тәжірибесінің ортақ ой-тұжырымдары анықталады. Осындай ортақ тұжырымдарға сәйкес өмір сүрген ұрпақтардың өздеріне тән ортақ қарым-қатынастары, қуанышы мен сезімі, ойындары мен қалжыңдары болады. Соларға сәйкес өнері, әдебиеті, поэзиясы, діни сенімдері, өмір философиясы, өмір мұраты қалыптасады. Сол мұратқа жетудің шарттары есебінде әртүрлі салт-дәстүрлер, ырым-жоралғылар, рәміз-рәсімдер туындайды.

Адамдардың өз кезеңдеріндегі мақсат-мүдделеріне сәйкес олардың көрген түстерінің де мазмұн-мағынасы мен мифтік, діни сенімдерінің мәндері араларында ерекше түсініктермен байланыстар орнығады. Адамның тууы, науқастануы, есінен адасуы, әркімнің өмір соңында қайтыс болуы сияқты құбылыстар адамдардың жан күйіне ерекше әсер етеді. Науқастықтан арылу, қауіптерден сақтану үшін қасиетті жерлерге барып тәу ету, отбасында ырымдық рәсімдерді орындау кездеріндегі адамның жай күйі мен ойлау үдерісінің араларынан оның дүние сезімі, дүние туралы түсініктері қалыптасады. Сол ардан Құдай, имандылық, қастандық, сиқырлық деген сияқты түсініктер мен символдық нормалар және құндылықтар туындайды. Олардың адамның мінезқұлықтарына тигізетін ықпалдары өте терең. Өткен кезеңдердегі жағдаяттар туралы мәтіндерді талдағанда, осы айтылғандарды ескере алсақ, герменевтикалық талдаулар жүйелі және тиянақты жүзеге асады. Солардан психология, ұлттық рух дегендерді анықтауға болады, – дейді Дильтей.

Қазіргі кезде қазақ халқының рухани жаңғыру шаралары мен мүмкіндіктерін жүзеге асыру барысында қазақ халқының өткен ғасырлардағы салт-дәстүрлерін, ырым-жоралғыларын, рәміз-рәсімдерін ұлттық код есебінде қарастыру кезінде Дильтейдің келтірген герменевтикалық талдау туралы ойларын, қағидаларын, ұсыныстарын басшылыққа алу қажет. Сонда өткен дәуірлердегі рухани құндылықтардың нағыз қадірін түсінеміз. Соларды келешекке ұтымды бейімдей алсақ, онда рухани жаңғырудың маңызды бір мақсаттарына қол жеткізе аламыз.

Біздің ойымызша, герменевтиканы тереңдететін тағы бір ғылыми теория бар. Ол К.Г.Юнгтің ұжымдық және пенделік бейсаналық архетип теориясы. Ол адам санасы тек қана жалаң ұғымдардан, қисындық ойлардан ғана тұрмайтынын, оның астарында адамзаттың даму кезеңдерінен қалған терең бейсаналық қасиет-факторлар бар екенін анықтады.

Архетип құрылымы екі деңгейден тұрады: біріншісі жеке пенденің ерекшеліктеріне байланысты болатын бейсаналық. Ал екіншісі – ұжымдық ортақ бейсаналық. Ар хетиптік бейсаналық саналық құбылыстарға белгісіз, бөлек нәрсе емес. Керісінше, ол ойлардың бағытын алдын ала анықтайтын фактор. Архетип мазмұны метафоралық образ іспетті. Бірақ оны тап басып көрсету қиын. Ондай нәр-селерге әдетте, рационалды ғылымдар мән бергісі келмейді, – дейді Юнг. Ал шындығында ондай архетиптік фактор бұзылатын болса, онда адам жалпы ойлаудың негізін құрайтын қалыпты психикалық күйінен айырылып қалады, есі ауысады немесе невроздарға ұшырайды. Архетиптің әсерінен алаңсыз құтыламын деу, адамның өз ағзасынан құтылуы үшін өзін өлтіруіне тура келетіні сияқты жағдаят болар еді. Адамзат өркениеттіліктің жаңа деңгейлеріне жеткенде өзінің архетиптік күйзелістеріне ұшырайды. өйткені ғылыми түсініктерге берілген адам санасы бәрібір басқа біреулердің ойдан шығарылған бейсаналық нанымдарына беріліп кетеді. Содан адамдар арасында әртүрлі психоздық эпидемиялар тарайды. Қалыпты жағдайдағы сана архетип арқылы өзінің өткенімен тұрақты байланыста болады. Сол арқылы өзінің өміршеңдігін сақтайды. Егер өткенмен ондай байланыс болмаса адамның санасы өзінің мағыналық негіздерінен, қастерлі құндылықтарынан айрылады. Нәтижесінде, адам санасы жаңа жағдайларды байыпты түрде бағалау, соған өзінің сенімді негізі арқылы жақындау, араласу қабілеттерінен айрылады. Сананың сыртқы нәрселерге қатынасының мағыналық негізі жойылады. Сыртқы дүние бос, баянсыз, мәнсіз болып көрінеді.

Сонымен архетип кез келген адам санасының қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз ететін психикалық орган болып табылады. Сол органды дұрыс түсінбеу, оны өзгертуге тырысу адам санасының өзіне зақым келтіруі болып табылады. Егер адамзат рационалдық білімге ғана сеніп, өзінің дәстүрлі дүниетаны-мынан бас тартатын болса, онда ол оқтын-оқтын келетін сырттай тартымды көрінетін, бірақ негізінде мәні жоқ рационалдық апаттарына ұшырап отыратын болады. Сондықтан дәстүрліліктің заңдарын күшпен тоқтатып, оның орнына прогресшіл идеалдарды енгізбек болу жанға жат, мағынасыз абстракцияны өзіңе құндылық етіп ал деген талаппен тең. Өйткені ондай жаңалықтар адамдарға түсінікті қарапайымдылықтан, имандылықтан қашықта, тіпті оларға қарсы да болып келеді. Ондай прогресшілдік барлық адамды бір идеалдың үлгісіне күшпен енгізбек болса, онда адамға жасалатын зорлықтың шектен тыс болуы салдарынан болатын конвульсияға, яғни «жанның бір бөлігінің ақылдан бөлініп қалу жағдайына» ұшырайды дейді Юнг.

Эзистенциализм сана ¨ болмысы туралы іргелі онт ологияның үшінші құрамдас бөлігі. Философияның бұл бағыты негізінен ХХ ғ. әлемдік экономикалық күйзелістер мен екі дүниежүзілік соғыс кезіндегі адамдардың қоғам тарапынан еріксіз қысымдар мен қырғындық жағдайларға ұшырауына қарсы қалыптасқан еді. Мұндай философияның бастапқы нұсқасын берген С. Кьеркогор болды. Ол өзі өмір сүрген ХIХ ғ. I жартысына дейінгі философия бағыттарын талдай келе, оның барлық бағыттары адамның ішкі дүниесіне назар аудармайды. Олар болмыс, материя, рух, құдай сияқты жалпы мәсе-лелермен ғана айналысады. Мысалы, адамның өзі туралы «Мен» деген мәселе жоқ. Адамның қоғамда өмір сүру жағдайының басқаларға ұқсауы немесе олардан ерекшеленуі, өзінің тағдыры үшін өзінің не істеуі керек, адамның сұлулық, имандылық, діндарлық сияқты мәселелерге қалай қызығатыны, соларға бейімделетіні туралы ойлар философиялық мәселе ретінде қаралуы керек. Адам тағдыры шектілік пен шексіздіктің, уақыт мен мәңгіліктің, еркіндік пен мәжбүрліліктің бірліктерінен тұрады. Осылар, бір жағынан адамның ішкі сезімінде туабіткен қасиет сияқты болса, екінші жағынан, оларды адамға оның өскен ортасы енгізеді, адамды соған тәрбиелейді. Адам осылардың арасынан өзіне қажеттісін саналы түрде қалыптастырады. Өмір жолында солардың мән-мағыналарына әртүрлі мән береді. Нәтижесінде, оның «Мен», «өзім» деген, өзгелерден ерекше келбеті қалыптасады. Осыларды талдау философияның маңызды мәселесі болуы керек, – дейді Кьеркегор.

Адамның өлімге қатынасы мен оның ар, ұят, ұждан сияқты имандылық жауапкершіліктерін оятатынын Хайдеггер мұқият талдап көрсетеді. Ол өзінің сана онтологиясына арналған басты жұмысында осыларға, әсіресе «ұяттылық» ұғымына бір тарауын (§ 54 — § 60) арнайды. Ұяттылықты адамның өз еркімен өзінің басты адами бір қасиеті есебінде қабылдауы сол адамның нағыз адам есебіндегі жігерлі шешімі. Сол арқылы адамның тұлғалық сипаты қалыптасады. Сол туралы ойын тоқтатқан адамды «ұяттылықтың қаны тартады», «өзіне шақырады». Тек соны адамның руханияттылық құлағы ести білуі керек. Бұл ¨ жігер еркіндігінің бір көрінісі. Адамның өмір мәнінің бір жағы ұятпен анықталса, оның екінші жағы адамның «өлім» мәселесіне байланысты ойларымен нақтыланады. Бұл ұғымдардың сана онтологиясының маңызын Хайдеггердің біз қарастырып отырған жұмысында 359 рет кездесетінен аңғаруға болады.

Осы қарастырылған мәселелер тұрғысынан қазақ халқының да рухани жаңғыру үдерісінде арғы-бергі тектеріміздің тұсында нағыз қазақи сана болмысындағы тәңірлік, жарастырушылық [заратуштралық], мұсылмандық сенімдер мен дүниетанымдардың үйлесімді бірлігінің астарларынан ұят, ар, намыс, өлім деген сияқты, адам тағдыры үшін аса маңызды және жауапты ұғымдарды жаңа жағдайларда, әсіресе келешектің руханиимани мұқтаждықтары тұрғысынан әлі талай зерделеу қазақстандық ғалымдар мен ойшылдардың аса қастерлі мұраты болуы керек.

Кьеркегор идеясын ХХ ғ. жалғастырушылардың алғашқысы К.Ясперс болды. Ол I Дүниежүзілік соғыс жағдаяттарының жеке адаммен байланысты жағын зерделеді. Адамның бұл өмірде өзінің жалғыздығын сезінгенде, өмір мен өлімнің арасы іргелес екенін түсінгенде, адам нағыз философиялық ойларға келеді. Сонда адам өзінің табиғатында жатқан мүмкіндіктерін түсінеді. Соның бірі – мәңгілік, ең жоғары болмыс (трансценденттік) туралы ойларға келуі. Адам болмысының бастауы тарихтың дәстүрлі бастауларына кетеді. Ағартушылық дәуірден басталған ғылым адамды сол өзінің бастауынан айырып, оның өзі туралы ойын мағынасыз, бос-қауашақтың сылдырына айналдырды. Оның үстіне ғылымның нәтижесінде дамыған сойқан соғыс құралдары адамның өмірін ештеңеге тұрмайтын құнсыз етті. Ал Француз революциясы саяси күрестердің нәтижесінде бір адамдар тобының екінші адамдар тобын қырғын қыспақтарға алудың үлгісін таратты. Сол мысал 1917 ж. Ресей империясында, соның ішінде Қазақстан жерінде де жүзеге асқан Октябрь социалистік большевиктік революцияның материалистік-атеистік мақсаттарын толық жүзеге асыру барысында көптеген ұлттардың өз руханияттын қадірлейтін беделді топтарын тікелей қырғынға ұшыратып, қариялардың жас ұрпақты руханиятқа тәрбиелеу мүмкіндігінен айырды. Жастардың санасына жаппай ғылымдандыру үдерісін енгізді. Қариялардың руханиятқа тән тәрбиелері мен ұлағатты сөздеріне қарсы болу, соларға қарсы белсенді іс-әрекет терді жүзеге асыру сияқты шараларды тұрақты түрде жүзеге асырды. Осының салдарынан қордаланған күрделі мәселелердің түйіндерін шешпесе болмайтын болған кезде Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы дүниеге келді.

Осы айтылғанмен қатар, қазіргі кезде ғылымның адамға керектің бәрін даяр етуі де, адамның санасын өте жеңілтек етеді. Адамды ештеңе туралы терең ойламай тын,тек күнделікті тіршілікке байланысты ғана жүріп-тұратын, өмірін сол өмірді қамтамасыз етуге ғана арнайтын көзқарасты нығайтуға объективті түрде ықпал етуде. Ғылыми деректерден басқаның бәрін, соның ішінде салт-дәстүрлерді де пайдасыз, тіпті надандық сенімнің жалған әрекеттері сияқты көрсетеді. Өзін солардың бәрінен еркінмін деп сезінетін, ешбір нәрсені қадір тұтпайтын, секектеген-сергелдең нигилисттік (бәрін бекершілік дейтін) – сана пәрменді түрде қалыптасу үстінде. Ал шындығында мұндай ештеңе туралы ойланбайтын сана адамның ең ертедегі адам болып қалыптасуына дейінгі кездегі, яғни нағыз жабайы адамдардың санасы сияқты екенін жастар аңғара бермейді.

Адамның өзін-өзі адам сияқты түсінуі үшін жалпы адамзаттың, ұлттың дәстүрлі бастауларына өзінің қатыстығын түсінуі керек. Тіпті санадағы бейсаналық көңіл күйдің өзі адам рухымен, адамдарға ортақ құндылықтарымен байланысты екенін сезіну арқылы тұрақтанады, нығаяды. Ал адам рухы өзінің мәңгілікке жататын мәселелермен терең байланысты екенін түсінуден қуат алады. Бұл оның ойына философиялық сипат береді. Адамның нағыз адами болмысы оның өзі туралы айқын ойларынан кең және терең негіздерімен байланысты. Сол сияқты адамзат тарихының нағыз мазмұны да тек жылнамаларда жазылған деректерден аса маңызды, өте құнды және терең. Сондықтан адам адамзат тарихының тереңіне мағыналық тұрғыдан қаншалықты үңіле алса, ол тарихтың келешегіне де соншалықты маңызды оймен көз жүгірте алады. Жалпы, философия дегеніміз – адамдардың осындай ойларға берілу кезеңі.

Тарихтың рухани астарына жету үшін біз тарихшылардың қойған хронологиялық шектеулерін жарып өтуім із керек. Өйткені рухани құбылыстар, әсіресе олардың адамға құнды астарлары ондай жылнамалық деректерде тіркелмейді. Ал тарихтан келешекке жарайтын тағылымдар оның руханият астарынан өсіп шығады, келешекке қажетті құндылықтардың дәндерін бере алады. Ғылым қаншалықты жетістіктерге жеткенімен, ол рухани құбылыс туралы жарытып ештеңе айта алмайды» дейді Ясперс. Гуссерль де: «ғылымның басты мақсаты – реалды дүниені сол күйінде, яғни позитивизмдік тұрғыдан талдау, сипаттау, заңдылықтарын ашу ғана». Сондықтан ғылым оларға ешқандай да қосымша ой, тұжырым келтірмейді. Басқаша айтқанда, позитивизм «ғылымды бассыз қалдырады» десе, Хайдеггер: ғылым ойланбайды» дейді.

Ойлану дегеніміз – бір мәселенің мәнін ашу. Ал ғылымда мән ашылмайды, мазмұн талданады. Ғылыми зерттеу мазмұны реалдық нақты күйі, жағдаяты. Сондай реалдың қатарына адамның психо-физиология-лық құбылыстары, жай-күйі де жатады. Әлеуметтік қарым-қатынастар да күнделікті қоғамдық реалды көріністері. Оларды әлеуметтік ғылымдар зерттейді, қалай болып жатқанын сипаттап береді. Ал егер осы зерттеулерді жүргізуші ғалым сол қарым-қатынастардың адами мағынасын, тағылымдық мәнісін ойластыра бастаса, онда солай ойлаудың нәтижелеріне жете алады. Бұл философиялық ойлау, зерттеу, талдау. Егер адам не туралы, неге, қандай мақсатта ойлана бастады десек, біз мәселенің мәнін, ол мәннің қаншалықты ақиқатқа жат атыны туралы мәселелерге ауысамыз. Сонда тарихи дәстүрлі деректерді, феноменологияда айтылғандай, ой мазмұнының көкжиегінің кеңдігі мен тереңдігіне енгіземіз. Ұлттық код сияқты күрделі мәселелерді, герменевитка көрсеткендей, мәтін есебінде алып, соларды құрушы-автордың, яғни халықтың ойлау үрдісіне барынша сәйкес, үндес ойлауға ұмтылу қажет. Экзистенциализм сипаттағандай, салт-дәстүрлерді, ырым-жоралғыларды, рәміз-рәсімдерді құрған ата-тектердің солар арқылы өмір мәнін тұрақтандырғанын, мән-мағыналы еткенін түсінуіміз керек.

Өкінішке орай, қазіргі гуманитарлық, әлеуметтік ғылымдардың өкілдері ата-тектеріміздің осы құнды- лықтарына онтологиялық тұрғыдан жақындаудың жолын тани алмай келеді. Себебі, мұндай жолмен жүру рационалды-қисынды ойлаудың дағдысына әлі енген жоқ. Мұндай тосырқау, Гуссерль айтқандай: «қазіргі ғалымдардың ағартушылық дәуірден басталған рационализмдік нанымның құлы екенінде десе, Хайдеггер: «құлдықтың ең үлкені өз ішіңдегі құлдың жетегінде кеткеніңді байқамау», – дейді. Қазіргі қазақстандық ғалымдар осы құлдықтан құтыла алмайынша, ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев көтерген «Рухани жаңғыру» бағдарламасындағы басты межелерге, сол ардың ішінде рухани мәні мен көріністерін, ұлттық кодты декодтау кілттерін әлі талай жылдар бойына таба алмауы мүмкін. Өйткені тосын шығармашылықпен ойлау қабілетіміздің қанаттарын балапан күнінен рацио-логиканың өткір балталар шауып тастаған. Нағыз философия ғана ондай балапан-қырғи ойларға қайта қанат бере алады. Соның ең алғашқы тоғын онтологияның потенциалдық қуатынан алып, соны халықтың рухани жаңғыру жолын жарық етуге тұтатуымыз керек.

С.И.ОСПАНОВ,

философия ғылымдарының докторы.