БАСТЫ БЕТ, ҮНДЕУГЕ ҚОЛДАУ

«ҚАЗАҚТЫҢ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ АРЕНАДА БӘСІ БИІК»

Ерлан АРЫН, Әлеуметтікэкономикалық жобалар және сараптама ғылымизерттеу институтының директоры.

– Ерлан Мұхтарұлы, сұхбатымызды сіз бас­қа­рып отырған «Рухани жаңғыру» орталығының жай-жапсарынан бастасақ дейміз. Елбасының бағ­дарламалық мақаласында көзделген жайттардың жү­зеге асуы мен қоғам өміріне дендеп енуі үшін «Ру­хани жаңғыру» институты қандай тың қадам жа­сап отыр?
– Біз сараптамалық, ғылыми-зерттеу инс­ти­туты ретінде жұмысымызды бастап кеттік. Одан бөлек, экономика тақырыбын қаузайтын аналитикалық бастамалар шығарып жатырмыз. Әуел бастан жұ­мысымызды рухани жаңғыру орталығы ретінде бас­тап, Елбасының бағдарламалық мақаласында көр­сетілген салалардың әрқайсысы бойынша атқарылар қадамдар жасап келеміз. Жарты жыл ішінде орталық сараптама кеңесінің жұмыстарын жасау ісі тапсырылды. Сондықтан тек қана ру­хани мәселе емес, экономикалық мәселелерді де шешуге тырыстық, әлі де тырысатын боламыз. Ономастикалық талдау жұмыстарын жүргіздік. Ру­хани жаңғыру бағдарламасы аймақтарда, об­лыстарда, мектептерде талданып, талқылана бастағалы бір жылдан аса уақыт өтті. Сол уақыт ара­лығында біршама нәтижелі жетістіктерге қол жеткіздік. Мәселен, «Жүз жаңа оқулықтың» он сегізінің тұсауы кесілді. Сол кітаптарға баға бердік. Келешекте мұндай оқулықтар қалай, қандай бағытта, қандай аталыммен жарық көруі керек – елеп-екшеп, таразыға салдық. Алда да атқарар жұмыс көп дегім келеді.
– Рухани жаңғыру бағдарламасы – Қазақстан халқының рухани толыққан, мәдени байыған, береке-бірлігі артқан ұлт болып қалыптасуы жо­лын­дағы бағдарламалық құжат. Ол Елбасының осы­ған дейінгі жобаларының заңды жалғасы іс­пет­ті дүние. Десек те, бұл бағдарламаның өзге бағдарламалардан басты ерекшелігі не деп ой­лайсыз?
– Өте жақсы сұрақ. Меніңше, «Рухани жаң­ғыру» бағдарламасы осыған дейін жасалған, жүзеге асқан бағдарламалардың заңды жалғасы іспетті. «Мәдени мұра», «Тарих толқынында» атты бағдарламалар көпшіліктің есінде болар. Бұл екі бағдарлама да, рухани, мәдени, тарихи санамызды толықтырып, үлкен серпін әкелген жобалар болды. Ал, «Рухани жаңғыру» бағдарла­ма­сының аясына бірнеше сала бірікті. Бұл бағдарламаның бірнеше жаңалықтары бар деп есептеймін. Бірінші, осы күні ағылшыншаға су­дай ағып тұрған ұрпақ қалыптасып келе жатқа­нын мойындау керек. Олардың қажеттілігін түсіну, оларға керек кітаптармен, оқулықтармен қам­тамасыз ету жағын жан-жақты ойластыру ке­рек. «Рухани жаңғыру» – тек байырғы текке ға­на оралу ғана емес, жаңалықтарды енгізу деп те білемін. Яғни, Қазақстан қоғамының бүгініне қа­жет құндылықтарды өмірімізге енгізу керек. Бұл «Рухани жаңғыру» бағдарламасының бірінші қыры.
Екіншіден, байырғыдан қалыптасқан құнды­лық­тар, дәстүрлер бар. Қазір бүкіл әлем өзгерген. Осыған байланысты жаңа әлеуметтік дәстүрлер қалыптастыра білген дұрыс. Жаңа әлеуметтік дәстүр дегеніміз не? Елбасымыз мақаласында бі­лім саласының жаңа кадрларын даярлауды тап­сырды. Сандық технология, үштұғырлы білім – жаңа заманға қажет дәстүр. Халқымыздың түп-тамыры мәдени құндылықтарымыз болса, оның жайқалған жапырағы – жаңа дәстүрлер дер едім. Сол жаңа дәстүрлер осы күні қоғам өмі­ріне дендеп еніп келеді. Басқасын айтпаған күннің өзінде, тәуелсіздік алған жылдардан бері қосылған жаңа мерекелерді мысалға алайықшы. Конституция күні, Бірінші Президент күні, Алғыс айту күні…
Мақалада модернизация сөзі көп кездеседі. Қо­ғамдық ой-сана тарихи-әлеуметтік құрылыс үшін керек. Елбасымыз «Қасиетті Қазақстан» деген мәселені көтеріп жатыр. Ұлттық код дей­міз, «Рухани жаңғыру» деген – ұлттық кодтың бірі. Мұны да ескерген жөн. «Жүз жаңа есім», «Жүз жаңа оқулық» сипатты ұғымдар Қазақстан қоғамы үшін айтулы жаңалықтар. Бұл жаңа ұғым айналасы бір жылдың ішінде қоғамымызға сіңісті болып кетті. Енді сол ұғымды дамыту мәселесін қолға алайық.
Біз ғаламдық өркениетті қалай түсінсек, тари­хи оқиғалар, тарихи тұлғалар, жер-су аттары, уникалды өркендену деген терминдерді толық түсі­нетін боламыз.
Осы бағдарлама арқылы бала санасын толық­тырамыз. Бағдарламада тарихқа қатысты тың дүниелер көп. Тарихты білу бір басқа, қандай та­ри­хи оқиғаларды терең талдап, тануымыз керек – мәселе осында. Бала болсын, үлкен болсын, тіпті оның мамандығына қарамай, білуіміз тиіс тарихи да­талар мен оқиғалар бар. Міне, осы оқиғаларды маржанды жіпке тізгендей жинақтай алсақ, бізде қоғамдық ой-сана қалыптасады.

«Қасиетті Қазақстан» ұғымына байланысты да айтар дүние көп. «Қасиетті Қазақстан» әр өңір­ге ғана тиесілі болып қалмауы керек. Иә, бізде әкім­шілік-территориялық бөлініс бар. Одан бө­лек, ол ұғымнан да ауқымды сөздер жетерлік. Мә­се­лен, Жетісу, Өр Алтай, Көкше, Сарыарқа, т.б. атауларды да айналымға кеңінен енгізсек. Оған қосымша, әрбір қазақстандық қай жерде дүниеге келгеніне қарамастан, Қазақстанның әр аймағындағы «Қасиетті Қазақстан» бағдарламасына енгізілген нысанды жатқа білуі керек. Осы ұғымдарды жүре­гімізге бірдей сіңіруіміз қажет. Сонда біз бір­тұтас ұлт боламыз. Осындай жаңа тәрбие, көз­қарас, ұғымдарды талдап, талқылау – бұл бағ­дарламаның ерекшелігі дер едім.
– «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында «Жүз жаңа есім», «Жүз жаңа оқулық», «Қасиетті Қа­зақстан», «Туған жер» жобалары жемісін беріп жат­қаны анық. Бұл жобалар ұлттық мәдени-рухани өмір­де қандай өзгерістер əкелуі мүмкін?
– Бізде республикалық және аймақтық сак­ральді ұғымдар бар. Республкиалық, аймақтық және әкімшілік ұлттық құндылықтарға тұтас Қазақстандық деп қарауды үйренгеніміз жөн. Сакральді ұғымдар тек нысандарға қарата қол­данылмайды. Ол адамдарға да қатысты ұғым. Мәселен, Абай – Семейдікі, Жамбыл – Жетісудікі, Солтанмахмұт – Солтүстіктікі деп қарау дұрыс емесі белгілі ғой. Олар баршамызға ортақ тұлға­лар. Керекуде отырған баланың Алматыдағы сакральді нысан жүрегіндегі мақтаныш сезімін оя­та білуі тиіс. Тұтас Қазақстанды былай қой­ған­да, шетелдерде де біршама қасиетті жерлер бар. Ташкентте – Төле би бабамыз, Сирияда – Бейбарыс сұлтан жатыр. Тұтас қазақты біріктіретін қандай қасиетті ұғымдар шетелдерде бар? Оны да жинақтау парыз. Осының бәрін ті­зім­ге салып, ұлттық құндылықтарымыз деп жи­нақтай білсек, нұр үстіне нұр болмай ма? «Жүз жаңа оқулық» болашақта мың оқулыққа айналар бағдарлама деп білемін. Бүгінгі Қазақстан әсіресе гуманитарлық білімге қатысты кітаптарға мұқтаж. Сол үшін бізге түпнұсқадан аударылған кітаптар өте қажет. Техникалық мамандықтар, медицина, ауылшаруашылығына қатысты оқулықтар да заманауи білім жүйесіндегі айналымға түсуі тиіс деп есептеймін.
– «Туған жер» бағдарламасы аясында өзіңіз де туған топыраққа тағзым етіп келгеніңізден х­а­бар­дармыз. Мұхтар Арын – халқымыз үшін қа­дірлі тұлғалар қатарында аталады. Елі-жұрты тұл­ғаға жасалған перзенттерінің құрметін қалай қа­былдады?
– Құдайға шүкір, қазір ел бар. Тұлғаның қаді­рін ұғатын халқы бар. «Ерім дейтін елі болмаса, елім дейтін ері қайдан шығар?» дей ме? Ерім дей­тін елі-жұрты бар әр азамат бақытты дер едім. Әкемнің еңбегін елеп-ескеріп, үлкен ауқымда конференция ұйымдастырып, алыс пен жақыннан зиялы қауым өкілдерін шақырып, халықаралық конференция өткізді. Бәріне мұрындық болған – Алматы облысының әкімшілігі және Сарқан ауданының азаматтары. Конференцияда мүйізі қарағайдай академиктер сөйледі. Мұхтар Арынның қоғамдық-сәяси өмірі мен қызметін талдап, баяндамалар жасады. Жетпіс адамнан құралған ұлттық оркестр үлкен концерт қойды. Әкем кезінде «Бес анық» деген кітап жазған. Қазақ болам десең, бес нәрсені міндетті түрде білуің керек дейтін. Ол: діл, дін, дәстүр, тарих және атамекен. Осы бес құндылықты көздің қарашығындай сақтап, бойтұмары еткен болашақ ұрпақ бабалар аманатынан адаспайды дейді. Иә, қазақ халқы өте күрделі кезеңдерді бастан кешті. Әкеміз – бізге әке ғана емес, ұлтқа тұлға болған азамат екенін бала кезден біліп өстік дегенмен де, осы конференция арқылы ұлты да тұлғасын алақанында әлпештей алатынына көңіліміз марқайғанын несіне жасырайық?
– Елдің қоғамдық-ағартушылық өмірінде сіздің де қалдырған ізіңіз айрықша. Бүгінгі күн биігінен қарағанда Қазақстанның рухани әлеміне қандай баға бересіз?
– Ондай дәрежеге жеткен жоқпын. Елдің рухан әлемін талдап бере алмаймын. Алайда, мені қуантатын, шүкіршілік еткізетін екі жайтты айтайын. Біріншісі, өте бай қазақ тілінің жағдайы. Қазақ тілі – дүниежүзіндегі тілдер қатарында өз орны бар, айрықша тілдер қатарында деп ауыз толтырып айта алатын деңгейдеміз. Әр елдің өз ерекшелігін білдіретін – тілі десек, қазақ тілі де қазақ дүниетанымынан терең хабар береді. Тек қана қазаққа тән, қазақтың рухын, ділін сипаттайтын сөздер бар. Шаңырақ, атамекен, бауырсақ сияқты, мәселен. Одан бөлек, қазақ жүріп өткен жолды, тарихи кезеңдерді көрсететін сөздер тізбегі бар. «Ақтабан шұбырынды», «Алқакөл сұлама» дегендей. Осындай сөздерді тауып, жинақтап, рет-ретімен қалпына келтіріп, түсіндірмесін жазып, арнайы сөздіктер шықса деп армандаймын. Жапон тіліндегі отыз пайыздан аса сөз күрішке байланысты айтылады екен. Күріш – жапонның экономикалық этнонимі десек қателеспейміз. Ал, қазақ тілінде, Құдай біледі, сөздің елу пайызы мал шаруашылығына қатысты болар: «құлыншағым», «ботақаным» деген еркелету сөздерінен бастап, әр салада жеке-жеке талдай беруге болар. Осындай бай тілдің көкжиегін одан әрі кеңейтіп, жаңа әрі заманауи сөздіктер қорын шығарсақ, ұлттық рухани әлемін байыта түсеріміз анық.
Екінші, қазақтың халықаралық аренада бәсі биік. Бұл – қазақ халқының үлкен бақыты дер едім.

– Әңгімеңізге рахмет!

Әңгімелескен
Қарагөз Сімәділ

Previous ArticleNext Article

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Send this to a friend