ӘДЕБИЕТ, РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ

Мәді күйлері – дала үні

Дәулескер күйші Мәді Шәутиевтің көзін көрген, төгілте шерткен ежелгі күй аңыздары мен қисса-дастандарды таспаға түсіріп алған, 1980 жылдары «Домбыра үйренейік» атты бағдарламада Мәді есімін көпшілікке паш етіп, дүйім жұрттың алдында көне күйді насихаттаған Әбділхамит Райымбергеновпен әңгіме күй мен күйші, дала үні мен домбыра күйі жайлы өрбитіні айдан анық еді. Ә.Райымбергеновты әдеттегідей «Көкіл» мектебінен таптық…

– Қазақтың дәулескер күйшісі Қазанғап шығармашы­лығын жан-жақты зерттеп, көптеген еңбектер жаздыңыз. Сіздің орындауыңызда Қазанғап күйлері Қазақ теледидары мен радиосының қорына жазылып алынғаны белгілі. Күйші Мәдінің де бірталай шығармашылығы сіздің түсіруіңізбен тас­па­ланғаны белгілі. Мәді Шәутиев туралы бұрыннан хаба­рыңыз бар ма еді?
– 1983 жылы, Құрманғазы атындағы Консерваторияны тә­мамдап, жас маман ретінде, фольклор экспедициясы құрамында Жамбыл облысын араладым. Кез келген жаққа шығардың алдында ол жақта қандай өнерпаздар бар, қай өңірді аралаймын деп, жобалап маршрут сызасың ғой. Мен де солай із салып, жол жасадым. Кімдердің бар екенін сұрастырдым, кімдерден күй, кімдерден ән жазып алуға болатынын зерттедім. Қазір Тараз деп атап жүрміз ғой, сол шаһардың дәл өзінде тұратын Тұраш Абуов дейтін ағамызды кездестіргенім үлкен олжа болды. Жақсылық Сәдібеков дейтін ақын бар екен. Мен келді дегенді естіп, телефон арқылы тауып алып, Тұраш ағамыздың үйіне алып барды. Тұраш ағамыз – отставкадағы полковник, Ұлы Отан соғысын бастан өткізген, Мәншүк, Әлия, Рамазан Елебаевтарды көрген, Әзілхан Нұршайықовпен бірге от кешкен. Өнерден құралақан емес. Домбыра тартады екен. Өзінің шығарған күйлері де бар. «Осы күйлерім қалай екен» деп, тартып берді. Сол сапарымда Тұраш ағамыздың күйлерін нотаға түсірдім. «Арнау», «Қазақстан комсомолы» деген күйлерін тартты. «Ұлы Отан соғысында Қазақстан жастарының танкі бригадасы қырылып қалды, соған бір жоқтауым» деп жүрек сыздатар күйін тартты. Сол күйдің бір ұшығын, ара-тұра құлағым шалып қалады. Оранжировка жасап қойған, ұшақтарда музыкалық фон ретінде беріп жатқанын да естіп қалдым…
Осылайша, ән мен күйді таңдап, талғап таспаға түсіру қызметін бастау үшін ел аралап кеттік. Аудан-аудандарға шық­тық. Өнерге деген қызығушылығымыз бір орында байыз тапқызбайды. Қай жерде, қандай домбырашы, күй­ші бар деп елеңдеп тұрамыз. Байқадам жақта керемет өнер­паздар бар дегенді естідік. Ол жақта Қабыл және Дабыл Ажықаев деген ағайынды күйшілер бар екен. Негізгі мамандықтары басқа, біреуі – бухгалтер, екіншісі – халық бақылауында істейді. Олар туралы «Күй қайнары» деген бағдарлама жазып, күйлерін нотаға түсірдім.
Ал Мәді ақсақал туралы жоба-маршрутымды сызғанда ес­тіген болатынмын. Мәді дейтін зағип өнерпаз бар, елден-елге бір кішкене бала жетектеп жүреді, күй тартады, ән айтады деген әңгімелерді құлағым шалған. Бірақ бұрын-соңды көрген емеспін. Таразға келе сала, Мәді күйші жайлы сұрастырдым. «Бар, жүретін» еді дейді көпшілігі. Содан не керек, облыстық Мәдениет бөліміне қолқа салдым. «Соқыр шалды қайтесің, жазсаң, мыналарды жаз» деп, екі жігітті әкелді. Олар маған екі дауысты ән айтып тұр. Облыстағы шенді-шекпенділерден сұрастырып, діттеген адамына жете алмайтынымды түсіндім.
«Байқадамның ар жағында Коммунар дейтін совхоз бар, күйші сол жақта тұрады екен» деген хабар жетегімен сол жаққа тарттым. Ол уақытта жеке көлік жоқ. «Сатурн» деген күй жазатын құрылғымыз зілдей ауыр. Одан бө­лек, үлкен-үлкен кассеталар бар. Ол кассеталар көпке жет­пейді, сондықтан, бір дорбасын арқалап аласың. Арты­нып-тартынып «Коммунар» жаққа жолға шықтық. Бал­табай Дәуірбаев дейтін жігіт бар екен. Өнерге адал. Аспап жасайды. Әртүрлі кеселерді қойып, бекітіп, клавиш жасап, ұрған кезде неше түрлі үн шығарады. Өте өнерпаз жігіт. Соның үйіне түстік. Мәді ақсақалды сұрадым. Тауып алып келді. Бұл, 1983 жылдары, ақсақал шамамен сексенге жақын­дап қалған кезі екен.
Мәді күйші үйге кіріп келгенде қайран қалдым. Сырттан бас­қа дәуір кіріп келгендей. Не болмаса біз өткен ғасырға өтіп кеткендейміз. Атамыздың басында – түлкі тымақ. Үстін­де – шекпен. Шекпен болғанда да, сырып тігілген, ға­жап. Аяғында – мәсі. Кітаптарда жазатындай, киіз қапқа сал­ған домбырасын бір иығына, тағы да киіз қапқа салған гар­монын келесі иығына асып алған. Бір бала қолынан же­тектеп әкелді. Ақсақал асықпай жайғасып отырып, бізді өткен ғасырдың қойнауына жетелеп әкете жөнелді…
Балтабайдың үйіне отырып, Мәді күйшінің шығарма­ларын магнитофонға түсірдік. Бұрын-соңды көп орындала бермейтін, аңыз күйлер деген болады. Ақсақал сондай аңыз күйлердің оншақтысын тартып берді. Көне аңыздарды айтып отырып, іле күйін тартып әкетіп, жалғастырып аңы­зын айтып отырды. Еш жерде жазылмаған, естімеген «Ақсақ қыз», «Бозайғыр», т.б. күйлерді шертіп отырып, «Мынау – аттың кісінегені» дейді де, аттың кісінегенін шертеді, «Мынау – шауып келе жатқаны» дейді де, аттың шауып келе жатқан дыбысын орындайды, «Мынау – көк өгіздің мөңіреп тұрғаны» дейді де, домбыра көк өгіз болып мөңірей жө­неледі, «Мынау – айдалада қалып қойып, кемпірдің жы­лағаны» деп, кемпір болып жылайды…
– Ол кездің домбыралары да басқашалау шығар?
– Әрине. Домбырасы – қолдан шабылған. Қақпағын – шегемен жапқан, көне домбыра. Пернелерінің өзі жылжып отырады. Тура ХІХ ғасыр ақсақалдарындай, күйі де, сыйы да бөлек. Әңгімесі де ерекше. Сүгірді көргенін айтты. «Сүгірден естіп қалған күйім» деп сазы ерек күй тартты. Қызып алғаннан кейін сырнайын алып, арасында өлеңдер шығарып қояды екен, соны орындап берді. Одан кейін ескі қисса-дастандарға көшті. Кәдімгі «бір актердің театры», бір өзі бір театр, бір өзі бір әлем.
«Домбыра үйренейік» деген бағдарламам бар еді, Алматыға келе сала, сол хабарда Мәді туралы айтып, көрсетіп, бір бала жетектеп жүрген, өнерді кие тұтқан, зағип болғанымен көкірегі ояу, жүрек көзі ашық осындай ғажап адамның өз арамызда жүргенін көпшілікке жеткіздім.
Бағдарлама шыққан соң, сол жақта басшылық қызмет атқаратын бір тұлға Мәді атамызға колхоздың атынан үй салып, күйшіні сол үйге кіргізіп, қасына шәйін қойып беретін адамдарды белгілеп беріп, қамқорлық көрсеткені бар. Жақсылық жасаған адамға сол жақсылық қайта айналып келеді емес пе, қамқорлық көрсеткен ағамызға да жақсылықтар үйіліп-төгіліп, қызметтік лауазымы да жоғарылағанын да естідік.
– Мәді Шәутиевті көрген 1983 жылдардан бері көп заман ауысты. Ол кісінің көзін көргендер де сиреп қалған болар?
– Дұрыс айтасың. 1983 жылдардан бері уақыт қана емес, тұтас қоғам алмасты. Ол кезде біздер жаспыз. Жас маманбыз. Айналамызда, әсіресе елге шыққанда, көненің күйін қозғайтын ақсақалдарымыз көп еді. Олардың барлығы сол қалпында жүре беретін сияқты болып көрінетін. Мәді, Қабыл мен Дабыл, Сиқымбай дейтін ақса­қалды іздеп бардық. Халықтық аспаптарды жасай алатын шеберлерді көрдік. Қолын алдық, сөзін тыңдадық. Жамбыл облысына шеккен бір ғана сапар барысында көптеген әнші-күйшілермен таныстық, шығармаларын жазып алдық. Сол үлкендердің көзін көрген, әні мен күйін тыңдаған, әңгі­месін естігендердің өзі қазір сиреп барады. Олардың да естеліктерін жазып, хаттап, құжаттайтындар табылса, болашақ үшін сауап іс жасаған болар еді.
– Мәді Шәутиевтің өзі тартқан күйлері қай мектепке жатады деп есептейсіз?
– Қаратау өңірінде үлкен мектеп бар. Қаратау өңірінің шерт­пе күй мектебі деп аталады. Бәлкім, Жетісу мектебі десе де болар. Жалпы, ол кезде күйшілер шекараға бөлін­бейді, руымен айтатын. Тамалардың, қоңыраттың, үйсіннің күйшісі дейтін. Сондықтан, ол уақыттың күйшілерін, байырғы адамдар айтқан атымен де атай берген дұрыс шығар деген ойдамын.
– Мәді Шәутиевтің күйшілік ерекшелігі неде?
– Мәді ақсақалдың әсіресе көне күйлерді тартуы мен үшін үлкен жаңалық болды. Бұндай қалпында, күйлерді аңызымен, әңгімесімен айта және шерте алу – үлкен өнер.
– Мәді күйшінің пернелерді жылжытып күй шертетіні жайлы айттыңыз. Пернелерді ауыстырып күй шерту әр күйшілік мектептің өз сарыны ерекшелігін білдіре ме?               Жалпы, музыка тілінде жарты тон деген болады. Ал, ауыстырған пернелер жарты тонның тағы жартысын береді. Қазір домбыраны он тоғыз пернеге алып бардық. Пер­не­нің барлығын байлап тастадық, ол енді өзгермейді. Қай мектептің де күйін бір домбырамен тарта беруге мүмкіндік бар. Ол кезде олай емес, кейбір күйлерді жеті, кейбірін тоғыз пернемен, енді келесілерін он үш пернемен тартты. Сейтек перне, сарыарқа перне, қашаған перне деген бар. Оны жас­тардың көбі біле бермейді. Ол кездегі домбыраларда әр перне бөлек байлаулы болады. Сол байлауын шешіп, жыл­жытып отыратын.
Дәулескер күйші туралы: «Күйші пышақпен пернені ті­ліп жіберіп, бар перне сөгіліп түскен кезде пернесіз күй тө­гілтті» десіп жатады. Бұл – күйшінің мықтылығын көр­сетеді. Мәді күйші де пернелерді солай сөгіп жіберіп, жыл­жытып тастап төгілтіп шертетін.
Көне күйлердің көпшілігі теріс бұраумен тартылады. Күй­дің формасының әлі дамымағандығының, яғни көне­лігінің белгісі. Онда диапазон, бәрі шектеулі. Көне күйлер­дің барлығын Мәді Шәутиев теріс бұраумен тартты. «Ерке атанды» да, «Бозайғырды» да, «Жауқарғаны» да барлығын да теріс бұраумен төгілтті. Әңгімесін айтып отырады да, ара­сында тоқтап, «Міне, атпен шауып келеді», «міне ат кісінеп жатыр», «міне, қалай күн көреміз деп, қызы жылап жатыр» деп, әр оқиғаны айта отырып, күйін төгілтеді.
Жалпы, аңыз күйлер неліктен фольклортанушылардың назарынан тыс қалды деп ойлайсыз?
– Себебі, аңыз күйлері сахналарға лайықты емес де­ген көзқарас бар. Кез келген шығарма музыкалық фор­­­ма­да болу керек. Өзі шағын ғана күйлерді сахнада қа­лай ойнайсың? Көне күйлердің көбі эпизодтық түрде орындалады. Сондықтан олардың көбі жазылмады, фольклортанушылардың назарынан тысқары қалып кетті. Олардың көбі таптырмайтын құнды деректер еді. Кешегі қобыз күйлерімен, бақсы сарындарымен үндесіп жататын…
– Мәді Шәутиев шығармашылығын арнайы зерттеген мамандар бар ма?
Жалпы, менің негізгі зерттеу нысанам – Қазанғап күйші ғой. Сондықтан, көбіне батыс өңірін араладым. Үсіртке, Түркіменстанға, Қарақалпақ жаққа шығып кетіп, сол жақтың ақсақалдарымен көбірек әңгімелестім. Жетісуды да солай егжей-тегжей зерттеген мамандар бар. Ербол Сенбаев дейтін шәкіртіміз Жетісу күйшілік мектебі туралы диссертация жазды. Мәді күйшіге арнайы барып жолығып, қасында қона жатып әңгімесін тыңдады, күйін жазып алды. Уәли Бекенов ағамыз да Мәді күйші жайлы терең зерттеулер жасады…
– Мәді Шәутиевтің өзі шығарған әндері бар дедіңіз. Олар не жайлы болатын?
– Мәді ақсақал үйге кіріп келгенде он тоғызыншы ға­сыр келгендей болды дедім ғой, оның әндерінен де, күйі­нің сазынан да байырғы дала үні сезілетін. Тыңдар құлақ болса, ол ән мен күйді тыңдауға болады. Себебі, Мәді Шәутиевтің айтқаны мен шерткенін түгел таспаға бастырып, Консерваторияның фольклор кабинетіне өткізіп, хаттап берген болатынмын. Студенттер тақырып алып, ғылыми дүние жазғысы келсе, үнтаспасын тыңдап, керегін алып пайдаланады…
– Ол құжаттар әлі де қорда сақтаулы тұр ма?
– Сақтаулы тұруы керек. Қазір өнер құнсызданды ғой. Тү­сін­беген адамға, әрине. Түсінген адам оны қадірлеп, қастерлеп, сандық қалыпқа түсіріп, бабалар үнін сақтау үшін барлық жағдайды жасауы керек. Ең өкініштісі, қазір дәстүрлі ән мен күйді тек жобалар барысында ғана іздейді. Сол уақытта ғана, үлкен орындарға есеп тапсыру үшін өнерімізге көз тастаған кейіп танытамыз.
– Мәді Шәутиев күйлері «Қазақтың мың күйіне» енді ме?
– Енген болар, нақтысын айта алмаймын.
– Мәді тартқан болсын, басқаларының жанынан шыққан болсын, байырғы күй, ән тілінен, табиғатынан айрылып қалу қаншалықты қауіпті?
– Ол үлкен трагедия. Қазақтың музыкасы мен қазақтың тілі – біте қайнасып тұрған дүние. Осы күні қазақтың кейбір әндерін тыңдап отырғанда, әннің фонетикалық құрылысы мен музыкалық құрылымы бір-бірімен үндеспейтінін байқайсыз. Жалпы, ұлттық музыкалық интонация деген болады. Мысалы, жапоннның музыкасы бар, дың-дыыың дейді, өздері рахаттанып тыңдайды. Оны алып тастаңыз, жапон – жапон болмайды. Кәрісте де, әр ұлттың әрқайсысында ұлттық музыкалық интонациясы бар. Жапондардың қаласының қақ ортасында Кабуки деген театры тұр. Мемлекет қорғауға алған. Жағдай жасаған. Ішіне кірсеңіз, сізге қалай әсер етті, сіз түсініп жатырсыз ба – ешкімнің шаруасы жоқ. Себебі, олар ұлттық өнерді өздері үшін деп біледі. Біз болсақ, шетел түсінбей қалады, анау ұқпай тұр деп қуыстанамыз.
Біз көнеден жеткен күй күмбірі мен ән сазының тұтас қа­зақы дүниетанымды құрайтынын ұмытпауымыз керек.
– Әңгімеңізге рахмет!

Әңгімелескен
Қарагөз СІМӘДІЛ.

Previous ArticleNext Article

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

Send this to a friend